सगर उवाच —

गृहस्थस्य सदाचारं श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं मुने । लोकाद् अस्मात् परस्माच् च यम् आतिष्ठन् न हीयते

gṛhasthasya sadācāraṃ śrotum icchāmy ahaṃ mune / lokād asmāt parasmāc ca yam ātiṣṭhan na hīyate

3.11.1

और्व उवाच —

श्रूयतां पृथिवीपाल सदाचारस्य लक्षणम् । सदाचारवता पुंसा जितौ लोकाव् उभाव् अपि

śrūyatāṃ pṛthivīpāla sadācārasya lakṣaṇam / sadācāravatā puṃsā jitau lokāv ubhāv api

3.11.2

साधवः क्षीणदोषास् तु सच्छब्दः साधुवाचकः । तेषाम् आचरणं यत् तु सदाचारः स उच्यते

sādhavaḥ kṣīṇadoṣās tu sacchabdaḥ sādhuvācakaḥ / teṣām ācaraṇaṃ yat tu sadācāraḥ sa ucyate

3.11.3

सप्तर्षयो ऽथ मनवः प्रजानां पतयस् तथा । सदाचारस्य वक्तारः कर्तारश् च महीपते

saptarṣayo 'tha manavaḥ prajānāṃ patayas tathā / sadācārasya vaktāraḥ kartāraś ca mahīpate

3.11.4

ब्राह्मे मुहूर्ते स्वस्थे च मानसे मतिमान् नृप । विबुद्धश् चिन्तयेद् धर्मम् अर्थं चास्याविरोधिनम्

brāhme muhūrte svasthe ca mānase matimān nṛpa / vibuddhaś cintayed dharmam arthaṃ cāsyāvirodhinam

3.11.5

अपीडया तयोः कामम् उभयोर् अपि चिन्तयेत् । दृष्टादृष्टविनाशाय त्रिवर्गे समदर्शिता

apīḍayā tayoḥ kāmam ubhayor api cintayet / dṛṣṭādṛṣṭavināśāya trivarge samadarśitā

3.11.6

परित्यजेद् अर्थकामौ धर्मपीडाकरौ नृप । धर्मम् अप्य् असुखोदर्कं लोकविक्रुष्टम् एव च

parityajed arthakāmau dharmapīḍākarau nṛpa / dharmam apy asukhodarkaṃ lokavikruṣṭam eva ca

3.11.7

ततः कल्यं समुत्थाय कुर्यान् मैत्रं नरेश्वर

tataḥ kalyaṃ samutthāya kuryān maitraṃ nareśvara

3.11.8

नैरृत्याम् इषुविक्षेपम् अतीत्याभ्यधिकं भुवः । दूराद् आवसथान् मूत्रं पुरीषं च समुत्सृजेत्

nairṛtyām iṣuvikṣepam atītyābhyadhikaṃ bhuvaḥ / dūrād āvasathān mūtraṃ purīṣaṃ ca samutsṛjet

3.11.9

पादावसेचनोच्छिष्टे प्रक्षिपेन् न गृहाङ्गणे

pādāvasecanocchiṣṭe prakṣipen na gṛhāṅgaṇe

3.11.10

आत्मच्छायां तरुच्छायां गोसूर्याग्न्यनिलांस् तथा । गुरुं द्विजातींश् च बुधो न मेहेत कदाचन

ātmacchāyāṃ tarucchāyāṃ gosūryāgnyanilāṃs tathā / guruṃ dvijātīṃś ca budho na meheta kadācana

3.11.11

न कृष्टे सस्यमध्ये वा गोव्रजे जनसंसदि । न वर्त्मनि न नद्यादितीर्थेषु पुरुषर्षभ

na kṛṣṭe sasyamadhye vā govraje janasaṃsadi / na vartmani na nadyāditīrtheṣu puruṣarṣabha

3.11.12

नाप्सु नैवाम्भसस् तीरे श्मशाने न समाचरेत् । उत्सर्गं वै पुरीषस्य मूत्रस्य च विसर्जनम्

nāpsu naivāmbhasas tīre śmaśāne na samācaret / utsargaṃ vai purīṣasya mūtrasya ca visarjanam

3.11.13

उदङ्मुखो दिवा मूत्रं विपरीतमुखो निशि । कुर्वीतानापदि प्राज्ञो मूत्रोत्सर्गं च पार्थिव

udaṅmukho divā mūtraṃ viparītamukho niśi / kurvītānāpadi prājño mūtrotsargaṃ ca pārthiva

3.11.14

तृणैर् आस्तीर्य वसुधां वस्त्रप्रावृतमस्तकः । तिष्ठेन् नातिचिरं तत्र नैव किंचिद् उदीरयेत्

tṛṇair āstīrya vasudhāṃ vastraprāvṛtamastakaḥ / tiṣṭhen nāticiraṃ tatra naiva kiṃcid udīrayet

3.11.15

वल्मीकमूषिकोत्खातां मृदं नान्तर्जलां तथा । शौचावशिष्टां गेहाच् च नादद्याल् लेपसंभवाम्

valmīkamūṣikotkhātāṃ mṛdaṃ nāntarjalāṃ tathā / śaucāvaśiṣṭāṃ gehāc ca nādadyāl lepasaṃbhavām

3.11.16

अन्तःप्राण्यवपन्नां च हलोत्खातां च पार्थिव । परित्यजेन् मृदश् चैताः सकलाः शौचसाधने

antaḥprāṇyavapannāṃ ca halotkhātāṃ ca pārthiva / parityajen mṛdaś caitāḥ sakalāḥ śaucasādhane

3.11.17

हस्तद्वये च सप्तान्या मृदः शौचोपपादिकाः ॥ विप्_३,११।१८च्द् ॥ अच्छेनागन्धफेनेन जलेनाबुद्बुदेन च । आचामेत मृदं भूयस् तथा दद्यात् समाहितः

hastadvaye ca saptānyā mṛdaḥ śaucopapādikāḥ // ViP_3,11.18cd // acchenāgandhaphenena jalenābudbudena ca / ācāmeta mṛdaṃ bhūyas tathā dadyāt samāhitaḥ

3.11.19

निष्पादिताङ्घ्रिशौचस् तु पादाव् अभ्युक्ष्य वै पुनः । त्रिः पिबेत् सलिलं तेन तथा द्विः परिमार्जयेत्

niṣpāditāṅghriśaucas tu pādāv abhyukṣya vai punaḥ / triḥ pibet salilaṃ tena tathā dviḥ parimārjayet

3.11.20

शीर्षण्यानि ततः खानि मूर्धानं च नृपालभेत् । बाहू नाभिं च तोयेन हृदयं चापि संस्पृशेत्

śīrṣaṇyāni tataḥ khāni mūrdhānaṃ ca nṛpālabhet / bāhū nābhiṃ ca toyena hṛdayaṃ cāpi saṃspṛśet

3.11.21

स्वाचान्तश् च ततः कुर्यात् पुमान् केशप्रसाधनम् । आदर्शाञ्जनमाङ्गल्यं दुर्वाद्यालम्भनानि च

svācāntaś ca tataḥ kuryāt pumān keśaprasādhanam / ādarśāñjanamāṅgalyaṃ durvādyālambhanāni ca

3.11.22

ततः स्ववर्णधर्मेण वृत्त्यर्थं च धनार्जनम् । कुर्वीत श्रद्धासंपन्नो यजेच् च पृथिवीपते

tataḥ svavarṇadharmeṇa vṛttyarthaṃ ca dhanārjanam / kurvīta śraddhāsaṃpanno yajec ca pṛthivīpate

3.11.23

सोमसंस्था हविःसंस्थाः पाकसंस्थाश् च संस्थिताः । धने यतो मनुष्याणां यतेतातो धनार्जने

somasaṃsthā haviḥsaṃsthāḥ pākasaṃsthāś ca saṃsthitāḥ / dhane yato manuṣyāṇāṃ yatetāto dhanārjane

3.11.24

नदीनदतडागेषु देवखातजलेषु च । नित्यक्रियार्थं स्नायीत गिरिप्रस्रवणेषु च

nadīnadataḍāgeṣu devakhātajaleṣu ca / nityakriyārthaṃ snāyīta giriprasravaṇeṣu ca

3.11.25

कूपेषूद्धृततोयेन स्नानं कुर्वीत वा भुवि । स्नायीतोद्धृततोयेन अथवा भुव्य् असंभवे

kūpeṣūddhṛtatoyena snānaṃ kurvīta vā bhuvi / snāyītoddhṛtatoyena athavā bhuvy asaṃbhave

3.11.26

शुचिवस्त्रधरः स्नातो देवर्षिपितृतर्पणम् । तेषाम् एव हि तीर्थेन कुर्वीत सुसमाहितः

śucivastradharaḥ snāto devarṣipitṛtarpaṇam / teṣām eva hi tīrthena kurvīta susamāhitaḥ

3.11.27

त्रिर् अपः प्रीणनार्थाय देवानाम् अपवर्जयेत् । तथर्षीणां यथान्यायं सकृच् चापि प्रजापतेः

trir apaḥ prīṇanārthāya devānām apavarjayet / tatharṣīṇāṃ yathānyāyaṃ sakṛc cāpi prajāpateḥ

3.11.28

पितॄणां प्रीणनार्थाय त्रिर् अपः पृथिवीपते । पितामहेभ्यश् च तथा प्रीणयेत् प्रपितामहान्

pitṝṇāṃ prīṇanārthāya trir apaḥ pṛthivīpate / pitāmahebhyaś ca tathā prīṇayet prapitāmahān

3.11.29

मातामहाय तत्पित्रे तत्पित्रे च समाहितः । दद्यात् पैत्रेण तीर्थेन काम्यं चान्यच् छृणुष्व मे

mātāmahāya tatpitre tatpitre ca samāhitaḥ / dadyāt paitreṇa tīrthena kāmyaṃ cānyac chṛṇuṣva me

3.11.30

मात्रे प्रमात्रे तन्मात्रे गुरुपत्न्यै तथा नृप । गुरवे मातुलादीनां स्निग्धमित्राय भूभुजे

mātre pramātre tanmātre gurupatnyai tathā nṛpa / gurave mātulādīnāṃ snigdhamitrāya bhūbhuje

3.11.31

इदं चापि जपेद् अम्बु दद्याद् आत्मेच्छया नृप । उपकाराय भूतानां कृतदेवादितर्पणः

idaṃ cāpi japed ambu dadyād ātmecchayā nṛpa / upakārāya bhūtānāṃ kṛtadevāditarpaṇaḥ

3.11.32

देवासुरास् तथा यक्षा नागा गन्धर्वराक्षसाः । पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः कूष्माण्डास् तरवः खगाः

devāsurās tathā yakṣā nāgā gandharvarākṣasāḥ / piśācā guhyakāḥ siddhāḥ kūṣmāṇḍās taravaḥ khagāḥ

3.11.33

जलेचरा भूनिलया वाय्वाधाराश् च जन्तवः । तृप्तिम् एते प्रयान्त्व् आशु मद्दत्तेनाम्बुनाखिलाः

jalecarā bhūnilayā vāyvādhārāś ca jantavaḥ / tṛptim ete prayāntv āśu maddattenāmbunākhilāḥ

3.11.34

नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । तेषाम् आप्यायनायैतद् दीयते सलिलं मया

narakeṣu samasteṣu yātanāsu ca ye sthitāḥ / teṣām āpyāyanāyaitad dīyate salilaṃ mayā

3.11.35

ये बान्धवाबान्धवा वा ये ऽन्यजन्मनि बान्धवाः । ते तृप्तिम् अखिला यान्तु ये चास्मत्तोयकाङ्क्षिणः

ye bāndhavābāndhavā vā ye 'nyajanmani bāndhavāḥ / te tṛptim akhilā yāntu ye cāsmattoyakāṅkṣiṇaḥ

3.11.36

यत्र क्वचन संस्थानां क्षुत्तृष्णोपहतात्मनाम् । इदम् अप्य् अक्षयं चास्तु मया दत्तं तिलोदकम्

yatra kvacana saṃsthānāṃ kṣuttṛṣṇopahatātmanām / idam apy akṣayaṃ cāstu mayā dattaṃ tilodakam

3.11.37

काम्योदकप्रदानं ते मयैतत् कथितं नृप । यद् दत्त्वा प्रीणयेद् एतन् मनुष्यः सकलं जगत् । जगदाप्यायनोद्भूतं पुण्यम् आप्नोति चानघ

kāmyodakapradānaṃ te mayaitat kathitaṃ nṛpa / yad dattvā prīṇayed etan manuṣyaḥ sakalaṃ jagat / jagadāpyāyanodbhūtaṃ puṇyam āpnoti cānagha

3.11.38

दत्त्वा काम्योदकं सम्यग् एतेभ्यः श्रद्धयान्वितः । आचम्य च ततो दद्यात् सूर्याय सलिलाञ्जलिम्

dattvā kāmyodakaṃ samyag etebhyaḥ śraddhayānvitaḥ / ācamya ca tato dadyāt sūryāya salilāñjalim

3.11.39

नमो विवस्वते ब्रह्मन् भास्वते विष्णुतेजसे । जगत्सवित्रे शुचये सवित्रे कर्मदायिने

namo vivasvate brahman bhāsvate viṣṇutejase / jagatsavitre śucaye savitre karmadāyine

3.11.40

ततो गृहार्चनं कुर्याद् अभीष्टसुरपूजनम् । जलाभिषेकपुष्पाणां धूपादेश् च निवेदनैः

tato gṛhārcanaṃ kuryād abhīṣṭasurapūjanam / jalābhiṣekapuṣpāṇāṃ dhūpādeś ca nivedanaiḥ

3.11.41

अपूर्वम् अग्निहोत्रं च कुर्यात् प्राग् ब्रह्मणे ततः

apūrvam agnihotraṃ ca kuryāt prāg brahmaṇe tataḥ

3.11.42

प्रजापतिं समुद्दिश्य दद्याद् आहुतिम् आदरात् । गृहेभ्यः काश्यपायाथ ततो ऽनुमतये क्रमात्

prajāpatiṃ samuddiśya dadyād āhutim ādarāt / gṛhebhyaḥ kāśyapāyātha tato 'numataye kramāt

3.11.43

तच्छेषं मणिकेभ्यो ऽथ पर्जन्येभ्यः क्षिपेत् ततः । द्वारे धातुर् विधातुश् च मध्ये च ब्रह्मणः क्षिपेत्

taccheṣaṃ maṇikebhyo 'tha parjanyebhyaḥ kṣipet tataḥ / dvāre dhātur vidhātuś ca madhye ca brahmaṇaḥ kṣipet

3.11.44

गृहस्य पुरुषव्याघ्र दिग्देवान् अपि मे शृणु

gṛhasya puruṣavyāghra digdevān api me śṛṇu

3.11.45

इन्द्राय धर्मराजाय वरुणाय तथेन्दवे । प्राच्यादिषु बुधो दद्याद् धुतशेषात्मकं बलिम्

indrāya dharmarājāya varuṇāya tathendave / prācyādiṣu budho dadyād dhutaśeṣātmakaṃ balim

3.11.46

प्रागुत्तरे च दिग्भागे धन्वन्तरिबलिं बुधः । निर्वपेद् वैश्वदेवं च कर्म कुर्याद् अतः परम्

prāguttare ca digbhāge dhanvantaribaliṃ budhaḥ / nirvaped vaiśvadevaṃ ca karma kuryād ataḥ param

3.11.47

वायव्ये वायवे दिक्षु समस्तासु ततो दिशाम् । ब्रह्मणे चान्तरिक्षाय भानवे च क्षिपेद् बलिम्

vāyavye vāyave dikṣu samastāsu tato diśām / brahmaṇe cāntarikṣāya bhānave ca kṣiped balim

3.11.48

विश्वेदेवान् विश्वभूतांस् तथा विश्वपतीन् पितॄन् । यक्ष्माणं च समुद्दिश्य बलिं दद्यान् नरेश्वर

viśvedevān viśvabhūtāṃs tathā viśvapatīn pitṝn / yakṣmāṇaṃ ca samuddiśya baliṃ dadyān nareśvara

3.11.49

ततो ऽन्यद् अन्नम् आदाय भूमिभागे शुचौ बुधः । दद्याद् अशेषभूतेभ्यः स्वेच्छया तत्समाहितः

tato 'nyad annam ādāya bhūmibhāge śucau budhaḥ / dadyād aśeṣabhūtebhyaḥ svecchayā tatsamāhitaḥ

3.11.50

देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धाः सयक्षोरगदैत्यसङ्घाः । प्रेताः पिशाचास् तरवः समस्ता ये चान्नम् इच्छन्ति मया प्रदत्तम्

devā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi siddhāḥ sayakṣoragadaityasaṅghāḥ / pretāḥ piśācās taravaḥ samastā ye cānnam icchanti mayā pradattam

3.11.51

पिपीलिकाः कीटपतंगकाद्या बुभुक्षिताः कर्मनिबन्धबद्धाः । प्रयान्तु ते तृप्तिम् इदं मयान्नं तेभ्यो विसृष्टं सुखिनो भवन्तु

pipīlikāḥ kīṭapataṃgakādyā bubhukṣitāḥ karmanibandhabaddhāḥ / prayāntu te tṛptim idaṃ mayānnaṃ tebhyo visṛṣṭaṃ sukhino bhavantu

3.11.52

येषां न माता न पिता न बन्धुर् नैवान्नसिद्धिर् न तदान्नम् अस्ति । तत्तृप्तये ऽन्नं भुवि दत्तम् एतत् ते यान्तु तृप्तिं मुदिता भवन्तु

yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhur naivānnasiddhir na tadānnam asti / tattṛptaye 'nnaṃ bhuvi dattam etat te yāntu tṛptiṃ muditā bhavantu

3.11.53

भूतानि सर्वाणि तथान्नम् एतद् अहं च विष्णुर् न यतो ऽन्यद् अस्ति । तस्माद् अहं भूतनिकायभूतम् अन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषाम्

bhūtāni sarvāṇi tathānnam etad ahaṃ ca viṣṇur na yato 'nyad asti / tasmād ahaṃ bhūtanikāyabhūtam annaṃ prayacchāmi bhavāya teṣām

3.11.54

चतुर्दशो भूतगणो य एष तत्र स्थिता ये ऽखिलभूतसङ्घाः । तृप्त्यर्थम् अन्नं हि मया निसृष्टं तेषाम् इदं ते मुदिता भवन्तु

caturdaśo bhūtagaṇo ya eṣa tatra sthitā ye 'khilabhūtasaṅghāḥ / tṛptyartham annaṃ hi mayā nisṛṣṭaṃ teṣām idaṃ te muditā bhavantu

3.11.55

इत्य् उच्चार्य नरो दद्याद् अन्नं श्रद्धासमन्वितः । भुवि भूतोपकाराय गृही सर्वाश्रयो यतः

ity uccārya naro dadyād annaṃ śraddhāsamanvitaḥ / bhuvi bhūtopakārāya gṛhī sarvāśrayo yataḥ

3.11.56

श्वचण्डालविहंगानां भुवि दद्यात् ततो नरः । ये चान्ये पतिताः केचिद् अपात्रा भुवि मानवाः

śvacaṇḍālavihaṃgānāṃ bhuvi dadyāt tato naraḥ / ye cānye patitāḥ kecid apātrā bhuvi mānavāḥ

3.11.57

ततो गोदोहमात्रं वै कालं तिष्ठेद् गृहाङ्गणे । अतिथिग्रहणार्थाय तदूर्ध्वं वा यथेच्छया

tato godohamātraṃ vai kālaṃ tiṣṭhed gṛhāṅgaṇe / atithigrahaṇārthāya tadūrdhvaṃ vā yathecchayā

3.11.58

अतिथिं तत्र संप्राप्तं पूजयेत् स्वागतादिना । तथासनप्रदानेन पादप्रक्षालनेन च

atithiṃ tatra saṃprāptaṃ pūjayet svāgatādinā / tathāsanapradānena pādaprakṣālanena ca

3.11.59

श्रद्धया चान्नदानेन प्रियप्रश्नोत्तरेण च । गच्छतश् चानुयानेन प्रीतिम् उत्पादयेद् गृही

śraddhayā cānnadānena priyapraśnottareṇa ca / gacchataś cānuyānena prītim utpādayed gṛhī

3.11.60

अज्ञातकुलनामानम् अन्यतः समुपागतम् । पूजयेद् अतिथिं सम्यङ् नैकग्रामनिवासिनम्

ajñātakulanāmānam anyataḥ samupāgatam / pūjayed atithiṃ samyaṅ naikagrāmanivāsinam

3.11.61

अकिंचनम् असंबन्धम् अन्यदेशाद् उपागतम् । असंपूज्यातिथिं भुञ्जन् भोक्तुकामं व्रजत्य् अधः

akiṃcanam asaṃbandham anyadeśād upāgatam / asaṃpūjyātithiṃ bhuñjan bhoktukāmaṃ vrajaty adhaḥ

3.11.62

स्वाध्यायगोत्रचरणम् अपृष्ट्वा च तथा कुलम् । हिरण्यगर्भबुद्ध्या तं मन्येताभ्यागतं गृही

svādhyāyagotracaraṇam apṛṣṭvā ca tathā kulam / hiraṇyagarbhabuddhyā taṃ manyetābhyāgataṃ gṛhī

3.11.63

पित्रर्थं चापरं विप्रम् एकम् अप्य् आशयेन् नृप । तद्देश्यं विदिताचारसंभूतिं पाञ्चयज्ञिकम्

pitrarthaṃ cāparaṃ vipram ekam apy āśayen nṛpa / taddeśyaṃ viditācārasaṃbhūtiṃ pāñcayajñikam

3.11.64

अन्नाग्रं च समुद्धृत्य हन्तकारोपकल्पितम् । निर्वापभूतं भूपाल श्रोत्रियायोपपादयेत्

annāgraṃ ca samuddhṛtya hantakāropakalpitam / nirvāpabhūtaṃ bhūpāla śrotriyāyopapādayet

3.11.65

दद्याच् च भिक्षात्रितयं परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् । इच्छया च बुधो दद्याद् विभवे सत्य् अवारितम्

dadyāc ca bhikṣātritayaṃ parivrāḍbrahmacāriṇām / icchayā ca budho dadyād vibhave saty avāritam

3.11.66

इत्य् एते ऽतिथयः प्रोक्ताः प्रागुक्ता भिक्षवश् च ये । चतुरः पूजयेद् एतान् नृयज्ञर्णात् प्रमुच्यते

ity ete 'tithayaḥ proktāḥ prāguktā bhikṣavaś ca ye / caturaḥ pūjayed etān nṛyajñarṇāt pramucyate

3.11.67

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहाद् यात्य् अन्यतोमुखः । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति

atithir yasya bhagnāśo gṛhād yāty anyatomukhaḥ / sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati

3.11.68

धाता प्रजापतिः शक्रो वह्निर् वसुगणो ऽर्यमा । प्रविश्यातिथिम् एते वै भुञ्जन्ते ऽन्नं नरेश्वर

dhātā prajāpatiḥ śakro vahnir vasugaṇo 'ryamā / praviśyātithim ete vai bhuñjante 'nnaṃ nareśvara

3.11.69

तस्माद् अतिथिपूजायां यतेत सततं नरः । स केवलम् अघं भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते त्व् अतिथिं विना

tasmād atithipūjāyāṃ yateta satataṃ naraḥ / sa kevalam aghaṃ bhuṅkte yo bhuṅkte tv atithiṃ vinā

3.11.70

ततः सुवासिनीदुःखिगर्भिणीवृद्धबालकान् । भोजयेत् संस्कृतान्नेन प्रथमं चरमं गृही

tataḥ suvāsinīduḥkhigarbhiṇīvṛddhabālakān / bhojayet saṃskṛtānnena prathamaṃ caramaṃ gṛhī

3.11.71

अभुक्तवत्सु चैतेषु भुञ्जन् भुङ्क्ते ऽतिदुष्कृतम् । मृतश् च नरकं गत्वा श्लेष्मभुग् जायते नरः

abhuktavatsu caiteṣu bhuñjan bhuṅkte 'tiduṣkṛtam / mṛtaś ca narakaṃ gatvā śleṣmabhug jāyate naraḥ

3.11.72

अस्नाताशी मलं भुङ्क्ते ह्य् अजपी पूयशोणितम् । असंस्कृतान्नभुङ् मूत्रं बालादिप्रथमं शकृत्

asnātāśī malaṃ bhuṅkte hy ajapī pūyaśoṇitam / asaṃskṛtānnabhuṅ mūtraṃ bālādiprathamaṃ śakṛt

3.11.73

तस्माच् छृणुष्व राजेन्द्र यथा भुञ्जीत वै गृही । भुञ्जतश् च यथा पुंसः पापबन्धो न जायते

tasmāc chṛṇuṣva rājendra yathā bhuñjīta vai gṛhī / bhuñjataś ca yathā puṃsaḥ pāpabandho na jāyate

3.11.74

इह चारोग्यम् अतुलं बलवृद्धिस् तथा नृप । भवत्य् अरिष्टशान्तिश् च वैरिपक्षाभिचारिका

iha cārogyam atulaṃ balavṛddhis tathā nṛpa / bhavaty ariṣṭaśāntiś ca vairipakṣābhicārikā

3.11.75

स्नातो यथावत् कृत्वा च देवर्षिपितृतर्पणम् । प्रशस्तरत्नपाणिश् च भुञ्जीत प्रयतो गृही

snāto yathāvat kṛtvā ca devarṣipitṛtarpaṇam / praśastaratnapāṇiś ca bhuñjīta prayato gṛhī

3.11.76

कृते जपे हुते वह्नौ शुद्धवस्त्रधरो नृप । दत्त्वातिथिभ्यो विप्रेभ्यो गुरुभ्यः संश्रिताय च । पुण्यगन्धधरः शस्तमाल्यधारी नरेश्वर

kṛte jape hute vahnau śuddhavastradharo nṛpa / dattvātithibhyo viprebhyo gurubhyaḥ saṃśritāya ca / puṇyagandhadharaḥ śastamālyadhārī nareśvara

3.11.77

नैकवस्त्रधरो ऽथार्द्रपाणिपादो नरेश्वर । विशुद्धवदनः प्रीतो भुञ्जीत न विदिङ्मुखः

naikavastradharo 'thārdrapāṇipādo nareśvara / viśuddhavadanaḥ prīto bhuñjīta na vidiṅmukhaḥ

3.11.78

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि न चैवान्यमना नरः । अन्नं प्रशस्तं पथ्यं च प्रोक्षितं प्रोक्षणोदकैः

prāṅmukhodaṅmukho vāpi na caivānyamanā naraḥ / annaṃ praśastaṃ pathyaṃ ca prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ

3.11.79

न कुत्सिताहृतं नैव जुगुप्सावद् असंस्कृतम् । दत्त्वा तु भुक्तं शिष्येभ्यः क्षुधितेभ्यस् तथा गृही

na kutsitāhṛtaṃ naiva jugupsāvad asaṃskṛtam / dattvā tu bhuktaṃ śiṣyebhyaḥ kṣudhitebhyas tathā gṛhī

3.11.80

प्रशस्तशुद्धपात्रेषु भुञ्जीताकुपितो नृप

praśastaśuddhapātreṣu bhuñjītākupito nṛpa

3.11.81

नासन्दीसंस्थिते पात्रे नादेशे च नरेश्वर । नाकाले नातिसंकीर्णे दत्त्वाग्रं च नरो ऽग्नये

nāsandīsaṃsthite pātre nādeśe ca nareśvara / nākāle nātisaṃkīrṇe dattvāgraṃ ca naro 'gnaye

3.11.82

मन्त्राभिमन्त्रितं शस्तं न च पर्युषितं नृप । अन्यत्र फलमांसेभ्यः शुष्कशाकादिकांस् तथा

mantrābhimantritaṃ śastaṃ na ca paryuṣitaṃ nṛpa / anyatra phalamāṃsebhyaḥ śuṣkaśākādikāṃs tathā

3.11.83

तद्वद् बादरिकेभ्यश् च गुडपक्वेभ्य एव च । भुञ्जीतोद्धृतसाराणि न कदाचिन् नरेश्वर

tadvad bādarikebhyaś ca guḍapakvebhya eva ca / bhuñjītoddhṛtasārāṇi na kadācin nareśvara

3.11.84

नाशेषं पुरुषो ऽश्नीयाद् अन्यत्र जगतीपते । मध्वम्बुदधिसर्पिभ्यः सक्तुभ्यश् च विवेकवान्

nāśeṣaṃ puruṣo 'śnīyād anyatra jagatīpate / madhvambudadhisarpibhyaḥ saktubhyaś ca vivekavān

3.11.85

अश्नीयात् तन्मना भूत्वा पूर्वं तु मधुरं रसम् । लवणाम्लौ तथा मध्ये कटुतिक्तादिकं ततः

aśnīyāt tanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam / lavaṇāmlau tathā madhye kaṭutiktādikaṃ tataḥ

3.11.86

प्राग् द्रवं पुरुषो ऽश्नन् वै मध्ये च कठिनाशनम् । पुनर् अन्ते द्रवाशी तु बलारोग्ये न मुञ्चति

prāg dravaṃ puruṣo 'śnan vai madhye ca kaṭhināśanam / punar ante dravāśī tu balārogye na muñcati

3.11.87

अनिन्द्यं भक्षयेद् इत्थं वाग्यतो ऽन्नम् अकुत्सयन् । पञ्चग्रासं महामौनं प्राणाद्याप्यायनाय तत्

anindyaṃ bhakṣayed itthaṃ vāgyato 'nnam akutsayan / pañcagrāsaṃ mahāmaunaṃ prāṇādyāpyāyanāya tat

3.11.88

भुक्त्वा सम्यग् अथाचम्य प्राङ्मुखोदङ्मुखो ऽपि वा । यथावत् पुनर् आचामेत् पाणी प्रक्षाल्य मूलतः

bhuktvā samyag athācamya prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā / yathāvat punar ācāmet pāṇī prakṣālya mūlataḥ

3.11.89

स्वस्थः प्रशान्तचित्तस् तु कृतासनपरिग्रहः । अभीष्टदेवतानां तु कुर्वीत स्मरणं नरः

svasthaḥ praśāntacittas tu kṛtāsanaparigrahaḥ / abhīṣṭadevatānāṃ tu kurvīta smaraṇaṃ naraḥ

3.11.90

अग्निर् आप्याययत्व् अन्नं पार्थिवं पवनेरितः । दत्तावकाशं नभसा जरयत्व् अस्तु मे सुखम्

agnir āpyāyayatv annaṃ pārthivaṃ pavaneritaḥ / dattāvakāśaṃ nabhasā jarayatv astu me sukham

3.11.91

अन्नं बलाय मे भूमेर् अपाम् अग्न्यनिलस्य च । भवत्व् एतत् परिणतौ ममास्त्व् अव्याहतं सुखम्

annaṃ balāya me bhūmer apām agnyanilasya ca / bhavatv etat pariṇatau mamāstv avyāhataṃ sukham

3.11.92

प्राणापानसमानानाम् उदानव्यानयोस् तथा । अन्नं पुष्टिकरं चास्तु ममास्त्व् अव्याहतं सुखम्

prāṇāpānasamānānām udānavyānayos tathā / annaṃ puṣṭikaraṃ cāstu mamāstv avyāhataṃ sukham

3.11.93

अगस्तिर् अग्निर् वडवानलश् च भुक्तं मयान्नं जरयत्व् अशेषम् । सुखं च मे तत्परिणामसंभवं यच्छन्त्व् अरोगो मम चास्तु देहे

agastir agnir vaḍavānalaś ca bhuktaṃ mayānnaṃ jarayatv aśeṣam / sukhaṃ ca me tatpariṇāmasaṃbhavaṃ yacchantv arogo mama cāstu dehe

3.11.94

विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेही प्रधानभूतो भगवान् यथैकः । सत्येन तेनान्नम् अशेषम् एतद् आरोग्यदं मे परिणामम् एतु

viṣṇuḥ samastendriyadehadehī pradhānabhūto bhagavān yathaikaḥ / satyena tenānnam aśeṣam etad ārogyadaṃ me pariṇāmam etu

3.11.95

विष्णुर् अत्ता तथैवान्नं परिणामश् च वै यथा । सत्येन तेन वै भुक्तं जीर्यत्व् अन्नम् इदं तथा

viṣṇur attā tathaivānnaṃ pariṇāmaś ca vai yathā / satyena tena vai bhuktaṃ jīryatv annam idaṃ tathā

3.11.96

इत्य् उच्चार्य स्वहस्तेन परिमृज्य तथोदरम् । अनायासप्रदायीनि कुर्यात् कर्माण्य् अतन्द्रितः

ity uccārya svahastena parimṛjya tathodaram / anāyāsapradāyīni kuryāt karmāṇy atandritaḥ

3.11.97

सच्छास्त्रादिविनोदेन सन्मार्गाद् अविरोधिना । दिनं नयेत् ततः संध्याम् उपतिष्ठेत् समाहितः

sacchāstrādivinodena sanmārgād avirodhinā / dinaṃ nayet tataḥ saṃdhyām upatiṣṭhet samāhitaḥ

3.11.98

दिनान्तसंध्यां सूर्येण पूर्वाम् ऋक्षैर् युतां बुधः । उपतिष्ठेद् यथान्यायं सम्यग् आचम्य पार्थिव

dināntasaṃdhyāṃ sūryeṇa pūrvām ṛkṣair yutāṃ budhaḥ / upatiṣṭhed yathānyāyaṃ samyag ācamya pārthiva

3.11.99

सर्वकालम् उपस्थानं संध्ययोः पार्थिवेष्यते । अन्यत्रसूतकाशौचविभ्रमातुरभीतितः

sarvakālam upasthānaṃ saṃdhyayoḥ pārthiveṣyate / anyatrasūtakāśaucavibhramāturabhītitaḥ

3.11.100

सूर्येणाभ्युदितो यश् च त्यक्तः सूर्येण च स्वपन् । अन्यत्रातुरभावात् तु प्रायश्चित्तीयते नरः

sūryeṇābhyudito yaś ca tyaktaḥ sūryeṇa ca svapan / anyatrāturabhāvāt tu prāyaścittīyate naraḥ

3.11.101

तस्माद् अनुदिते सूर्ये समुत्थाय महीपते । उपतिष्ठेन् नरः संध्याम् अस्वपंश् च दिनान्तजाम्

tasmād anudite sūrye samutthāya mahīpate / upatiṣṭhen naraḥ saṃdhyām asvapaṃś ca dināntajām

3.11.102

उपतिष्ठन्ति ये संध्यां न पूर्वां न च पश्चिमाम् । व्रजन्ति ते दुरात्मानस् तामिस्रं नरकं नृप

upatiṣṭhanti ye saṃdhyāṃ na pūrvāṃ na ca paścimām / vrajanti te durātmānas tāmisraṃ narakaṃ nṛpa

3.11.103

पुनः पाकम् उपादाय सायम् अप्य् अवनीपते । वैश्वदेवनिमित्तं वै पत्न्य् अमन्त्रं बलिं हरेत्

punaḥ pākam upādāya sāyam apy avanīpate / vaiśvadevanimittaṃ vai patny amantraṃ baliṃ haret

3.11.104

तत्रापि श्वपचादिभ्यस् तथैवान्नापवर्जनम्

tatrāpi śvapacādibhyas tathaivānnāpavarjanam

3.11.105

अतिथिं चागतं तत्र स्वशक्त्या पूजयेद् बुधः । पादशौचासनप्रह्वस्वागतोक्त्या च पूजनम् । ततश् चान्नप्रदानेन शयनेन च पार्थिव

atithiṃ cāgataṃ tatra svaśaktyā pūjayed budhaḥ / pādaśaucāsanaprahvasvāgatoktyā ca pūjanam / tataś cānnapradānena śayanena ca pārthiva

3.11.106

दिनातिथौ तु विमुखे गते यत् पातकं नृप । तद् एवाष्टगुणं पुंसां सूर्योढे विमुखे गते

dinātithau tu vimukhe gate yat pātakaṃ nṛpa / tad evāṣṭaguṇaṃ puṃsāṃ sūryoḍhe vimukhe gate

3.11.107

तस्मात् स्वशक्त्या राजेन्द्र सूर्योढम् अतिथिं नरः । पूजयेत् पूजिते तस्मिन् पूजिताः सर्वदेवताः

tasmāt svaśaktyā rājendra sūryoḍham atithiṃ naraḥ / pūjayet pūjite tasmin pūjitāḥ sarvadevatāḥ

3.11.108

अन्नशाकाम्बुदानेन स्वशक्त्या प्रीणयेत् पुमान् । शयनप्रस्तरमहीप्रदानैर् अथवापि तम्

annaśākāmbudānena svaśaktyā prīṇayet pumān / śayanaprastaramahīpradānair athavāpi tam

3.11.109

कृतपादादिशौचश् च भुक्त्वा सायं ततो गृही । गच्छेद् अस्फुटितां शय्याम् अपि दारुमयीं नृप

kṛtapādādiśaucaś ca bhuktvā sāyaṃ tato gṛhī / gacched asphuṭitāṃ śayyām api dārumayīṃ nṛpa

3.11.110

नाविशालां न वा भग्नां नासमां मलिनां न च । न च जन्तुमयीं शय्याम् अधितिष्ठेद् अनास्तृताम्

nāviśālāṃ na vā bhagnāṃ nāsamāṃ malināṃ na ca / na ca jantumayīṃ śayyām adhitiṣṭhed anāstṛtām

3.11.111

प्राच्यां दिशि शिरः शस्तं याम्यायाम् अथवा नृप । सदैव स्वपतः पुंसो विपरीतं तु रोगदम्

prācyāṃ diśi śiraḥ śastaṃ yāmyāyām athavā nṛpa / sadaiva svapataḥ puṃso viparītaṃ tu rogadam

3.11.112

ऋताव् उपगमः शस्तः स्वपत्न्याम् अवनीपते । पुन्नामर्क्षे शुभे काले ज्येष्ठयुग्मासु रात्रिषु

ṛtāv upagamaḥ śastaḥ svapatnyām avanīpate / punnāmarkṣe śubhe kāle jyeṣṭhayugmāsu rātriṣu

3.11.113

नास्नातां तु स्त्रियं गच्छेन् नातुरां न रजस्वलाम् । नानिष्टां न प्रकुपितां नाप्रशस्तां न गर्भिणीम्

nāsnātāṃ tu striyaṃ gacchen nāturāṃ na rajasvalām / nāniṣṭāṃ na prakupitāṃ nāpraśastāṃ na garbhiṇīm

3.11.114

नादक्षिणां नान्यकामां नाकामां नान्ययोषितम् । क्षुत्क्षामाम् अतिभुक्तां वा स्वयं चैभिर् गुणैर् युतः

nādakṣiṇāṃ nānyakāmāṃ nākāmāṃ nānyayoṣitam / kṣutkṣāmām atibhuktāṃ vā svayaṃ caibhir guṇair yutaḥ

3.11.115

स्नातः स्रग्गन्धधृक् प्रीतः नाध्मातः क्षुधितो ऽपि वा । सकामः सानुरागश् च व्यवायं पुरुषो व्रजेत्

snātaḥ sraggandhadhṛk prītaḥ nādhmātaḥ kṣudhito 'pi vā / sakāmaḥ sānurāgaś ca vyavāyaṃ puruṣo vrajet

3.11.116

चतुर्दश्य् अष्टमी चैव अमावास्याथ पूर्णिमा । पर्वाण्य् एतानि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिर् एव च

caturdaśy aṣṭamī caiva amāvāsyātha pūrṇimā / parvāṇy etāni rājendra ravisaṃkrāntir eva ca

3.11.117

तैलस्त्रीमांससंभोगी पर्वस्व् एतेषु वै पुमान् । विण्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं मृतः

tailastrīmāṃsasaṃbhogī parvasv eteṣu vai pumān / viṇmūtrabhojanaṃ nāma prayāti narakaṃ mṛtaḥ

3.11.118

अशेषपर्वस्व् एतेषु तस्मात् संयमिभिर् बुधैः । भाव्यं सच्छास्त्रदेवेज्याध्यानजप्यपरैर् नरैः

aśeṣaparvasv eteṣu tasmāt saṃyamibhir budhaiḥ / bhāvyaṃ sacchāstradevejyādhyānajapyaparair naraiḥ

3.11.119

नान्ययोनाव् अयोनौ वा नोपयुक्तौषधस् तथा । देवद्विजगुरूणां च व्यवायी नाश्रये भवेत्

nānyayonāv ayonau vā nopayuktauṣadhas tathā / devadvijagurūṇāṃ ca vyavāyī nāśraye bhavet

3.11.120

चैत्यचत्वरतीरेषु नैव गोष्ठे चतुष्पथे । नैव श्मशानोपवने सलिलेषु महीपते

caityacatvaratīreṣu naiva goṣṭhe catuṣpathe / naiva śmaśānopavane salileṣu mahīpate

3.11.121

प्रोक्तपर्वस्व् अशेषेषु नैव भूपाल संध्ययोः । गच्छेद् व्यवायं मतिमान् न मूत्रोच्चारपीडितः

proktaparvasv aśeṣeṣu naiva bhūpāla saṃdhyayoḥ / gacched vyavāyaṃ matimān na mūtroccārapīḍitaḥ

3.11.122

पर्वस्व् अभिगमो ऽधन्यो दिवा पापप्रदो नृप । भुवि रोगप्रदो नॄणाम् अप्रशस्तो जलाशये

parvasv abhigamo 'dhanyo divā pāpaprado nṛpa / bhuvi rogaprado nṝṇām apraśasto jalāśaye

3.11.123

परदारान् न गच्छेत मनसापि कदाचन । किम् उ वाचास्थिबन्धो ऽपि नास्ति तेषु व्यवायिनाम्

paradārān na gaccheta manasāpi kadācana / kim u vācāsthibandho 'pi nāsti teṣu vyavāyinām

3.11.124

मृतो नरकम् अभ्येति हीयते ऽत्रापि चायुषः । परदाररतिः पुंसाम् उभयत्रापि भीतिदा

mṛto narakam abhyeti hīyate 'trāpi cāyuṣaḥ / paradāraratiḥ puṃsām ubhayatrāpi bhītidā

3.11.125

इति मत्वा स्वदारेषु ऋतुमत्सु बुधो व्रजेत् । यथोक्तदोषहीनेषु सकामेष्व् अनृताव् अपि

iti matvā svadāreṣu ṛtumatsu budho vrajet / yathoktadoṣahīneṣu sakāmeṣv anṛtāv api

3.11.126