और्व उवाच —

ब्राह्मणान् भोजयेच् छ्राद्धे यद्गुणांस् तान् निबोध मे

brāhmaṇān bhojayec chrāddhe yadguṇāṃs tān nibodha me

3.15.1

त्रिणाचिकेतस् त्रिमधुस् त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदविच् छ्रोत्रियो योगी तथा वै ज्येष्ठसामगः

triṇāciketas trimadhus trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit / vedavic chrotriyo yogī tathā vai jyeṣṭhasāmagaḥ

3.15.2

ऋत्विक्स्वस्रीयदौहित्रजामातृश्वशुरास् तथा । मातुलो ऽथ तपोनिष्ठः पञ्चाग्न्यभिरतस् तथा । शिष्याः संबन्धिनश् चैव मातापितृरतश् च यः

ṛtviksvasrīyadauhitrajāmātṛśvaśurās tathā / mātulo 'tha taponiṣṭhaḥ pañcāgnyabhiratas tathā / śiṣyāḥ saṃbandhinaś caiva mātāpitṛrataś ca yaḥ

3.15.3

एतान् नियोजयेच् छ्राद्धे पूर्वोक्तान् प्रथमं नृप । ब्राह्मणान् पितृपुष्ट्यर्थम् अनुकल्पेष्व् अनन्तरान्

etān niyojayec chrāddhe pūrvoktān prathamaṃ nṛpa / brāhmaṇān pitṛpuṣṭyartham anukalpeṣv anantarān

3.15.4

मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तस् तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी

mitradhruk kunakhī klībaḥ śyāvadantas tathā dvijaḥ / kanyādūṣayitā vahnivedojjhaḥ somavikrayī

3.15.5

अभिशस्तस् तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकस् तद्वद् भृतकाध्यापितश् च यः

abhiśastas tathā stenaḥ piśuno grāmayājakaḥ / bhṛtakādhyāpakas tadvad bhṛtakādhyāpitaś ca yaḥ

3.15.6

वृषलीसूतिपोष्टा च वृषलीपतिर् एव च ॥ विप्_३,१५।७च्द् ॥ तथा देवलकश् चैव श्राद्धे नार्हति केतनम्

vṛṣalīsūtipoṣṭā ca vṛṣalīpatir eva ca // ViP_3,15.7cd // tathā devalakaś caiva śrāddhe nārhati ketanam

3.15.8

प्रथमे ऽह्नि बुधः शस्ताञ् श्रोत्रियादीन् निमन्त्रयेत् । कथयेच् च तदैवैषां नियोगान् पितृदैविकान्

prathame 'hni budhaḥ śastāñ śrotriyādīn nimantrayet / kathayec ca tadaivaiṣāṃ niyogān pitṛdaivikān

3.15.9

ततः क्रोधव्यवायादीन् आयासं च द्विजैः सह । यजमानो न कुर्वीत दोषस् तत्र महान् अयम्

tataḥ krodhavyavāyādīn āyāsaṃ ca dvijaiḥ saha / yajamāno na kurvīta doṣas tatra mahān ayam

3.15.10

श्राद्धे नियुक्तो भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियुज्य च । व्यवायी रेतसो गर्ते मज्जयत्य् आत्मनः पितॄन्

śrāddhe niyukto bhuktvā vā bhojayitvā niyujya ca / vyavāyī retaso garte majjayaty ātmanaḥ pitṝn

3.15.11

तस्मात् प्रथमम् अत्रोक्तं द्विजाग्र्याणां निमन्त्रणम् । अनिमन्त्र्य द्विजान् गेहम् आगतान् भोजयेद् यतीन्

tasmāt prathamam atroktaṃ dvijāgryāṇāṃ nimantraṇam / animantrya dvijān geham āgatān bhojayed yatīn

3.15.12

पादशौचादिना गेहम् आगतान् पूजयेद् द्विजान्

pādaśaucādinā geham āgatān pūjayed dvijān

3.15.13

पवित्रपाणिर् आचान्तान् आसनेषूपवेशयेत् । पितॄणाम् अयुजो युग्मान् देवानाम् इच्छया द्विजान्

pavitrapāṇir ācāntān āsaneṣūpaveśayet / pitṝṇām ayujo yugmān devānām icchayā dvijān

3.15.14

देवानाम् एकम् एकं वा पितॄणां च नियोजयेत्

devānām ekam ekaṃ vā pitṝṇāṃ ca niyojayet

3.15.15

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसंपन्नस् तन्त्रं वा वैश्वदेविकम्

tathā mātāmahaśrāddhaṃ vaiśvadevasamanvitam / kurvīta bhaktisaṃpannas tantraṃ vā vaiśvadevikam

3.15.16

प्राङ्मुखान् भोजयेद् विप्रान् देवानाम् उभयात्मकान् । पितृपैतामहानां च भोजयेच् चाप्य् उदङ्मुखान्

prāṅmukhān bhojayed viprān devānām ubhayātmakān / pitṛpaitāmahānāṃ ca bhojayec cāpy udaṅmukhān

3.15.17

पृथक् तयोः केचिद् आहुः श्राद्धस्य करणं नृप । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्य् अन्ये महर्षयः

pṛthak tayoḥ kecid āhuḥ śrāddhasya karaṇaṃ nṛpa / ekatraikena pākena vadanty anye maharṣayaḥ

3.15.18

विष्टरार्थं कुशान् दत्त्वा संपूज्यार्घ्यं विधानतः । कुर्याद् आवाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया

viṣṭarārthaṃ kuśān dattvā saṃpūjyārghyaṃ vidhānataḥ / kuryād āvāhanaṃ prājño devānāṃ tadanujñayā

3.15.19

यवाम्बुना च देवानां दद्याद् अर्घ्यं विधानतः । स्रग्गन्धधूपदीपांश् च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि

yavāmbunā ca devānāṃ dadyād arghyaṃ vidhānataḥ / sraggandhadhūpadīpāṃś ca dattvā tebhyo yathāvidhi

3.15.20

पितॄणाम् अपसव्यं तत् सर्वम् एवोपकल्पयेत् । अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान्

pitṝṇām apasavyaṃ tat sarvam evopakalpayet / anujñāṃ ca tataḥ prāpya dattvā darbhān dvidhākṛtān

3.15.21

मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्याद् आवाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्याद् अर्घ्यादिकं नृप

mantrapūrvaṃ pitṝṇāṃ tu kuryād āvāhanaṃ budhaḥ / tilāmbunā cāpasavyaṃ dadyād arghyādikaṃ nṛpa

3.15.22

काले तत्रातिथिं प्राप्तम् अन्नकामं नृपाध्वगम् । ब्राह्मणैर् अभ्यनुज्ञातः कामं तम् अपि भोजयेत्

kāle tatrātithiṃ prāptam annakāmaṃ nṛpādhvagam / brāhmaṇair abhyanujñātaḥ kāmaṃ tam api bhojayet

3.15.23

योगिनो विविधै रूपैर् नराणाम् उपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीम् एताम् अविज्ञातस्वरूपिणः

yogino vividhai rūpair narāṇām upakāriṇaḥ / bhramanti pṛthivīm etām avijñātasvarūpiṇaḥ

3.15.24

तस्माद् अभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकाले ऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति नरेन्द्रापूजितो ऽतिथिः

tasmād abhyarcayet prāptaṃ śrāddhakāle 'tithiṃ budhaḥ / śrāddhakriyāphalaṃ hanti narendrāpūjito 'tithiḥ

3.15.25

जुहुयाद् व्यञ्जनक्षारवर्जम् अन्नं ततो ऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस् तैस् तु त्रिकृत्वः पुरुषर्षभ

juhuyād vyañjanakṣāravarjam annaṃ tato 'nale / anujñāto dvijais tais tu trikṛtvaḥ puruṣarṣabha

3.15.26

अग्नये कव्यवाहाय स्वाहेत्य् आदौ नृपाहुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम्

agnaye kavyavāhāya svāhety ādau nṛpāhutiḥ / somāya vai pitṛmate dātavyā tadanantaram

3.15.27

वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयते ततः । हुतावशिष्टम् अल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत्

vaivasvatāya caivānyā tṛtīyā dīyate tataḥ / hutāvaśiṣṭam alpālpaṃ viprapātreṣu nirvapet

3.15.28

ततो ऽन्नं मृष्टम् अत्यर्थम् अभीष्टम् अतिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वम् इच्छातो वाच्यम् एतद् अनिष्ठुरम्

tato 'nnaṃ mṛṣṭam atyartham abhīṣṭam atisaṃskṛtam / dattvā juṣadhvam icchāto vācyam etad aniṣṭhuram

3.15.29

भोक्तव्यं तैश् च तच्चित्तैर् मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता चात्वरता देयं तेनापि भक्तितः

bhoktavyaṃ taiś ca taccittair maunibhiḥ sumukhaiḥ sukham / akrudhyatā cātvaratā deyaṃ tenāpi bhaktitaḥ

3.15.30

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेर् आस्तरणं तिलैः । कृत्वा ध्येयाः स्वपितरस् त एव द्विजसत्तमाः

rakṣoghnamantrapaṭhanaṃ bhūmer āstaraṇaṃ tilaiḥ / kṛtvā dhyeyāḥ svapitaras ta eva dvijasattamāḥ

3.15.31

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्व् अद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ / mama tṛptiṃ prayāntv adya vipradeheṣu saṃsthitāḥ

3.15.32

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्व् अग्निहोमाप्यायितमूर्तयः

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ / mama tṛptiṃ prayāntv agnihomāpyāyitamūrtayaḥ

3.15.33

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ / tṛptiṃ prayāntu piṇḍena mayā dattena bhūtale

3.15.34

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन् मयैतद् इहाहृतम्

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ / tṛptiṃ prayāntu me bhaktyā yan mayaitad ihāhṛtam

3.15.35

मातामहस् तृप्तिम् उपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता तथान्यः । विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः

mātāmahas tṛptim upaitu tasya tathā pitā tasya pitā tathānyaḥ / viśve ca devāḥ paramāṃ prayāntu tṛptiṃ praṇaśyantu ca yātudhānāḥ

3.15.36

यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्य भोक्ताव्ययात्मा हरिर् ईश्वरो ऽत्र । तत्संनिधानाद् अपयान्तु सद्यो रक्षांस्य् अशेषाण्य् असुराश् च सर्वे

yajñeśvaro havyasamastakavya bhoktāvyayātmā harir īśvaro 'tra / tatsaṃnidhānād apayāntu sadyo rakṣāṃsy aśeṣāṇy asurāś ca sarve

3.15.37

तृप्तेषु तेषु विकिरेद् अन्नं विप्रेषु भूतले । दद्याच् चाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत् सकृत्

tṛpteṣu teṣu vikired annaṃ vipreṣu bhūtale / dadyāc cācamanārthāya tebhyo vāri sakṛt sakṛt

3.15.38

सुतृप्तैस् तैर् अनुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सतिलेन ततः पिण्डान् सम्यग् दद्यात् समाहितः

sutṛptais tair anujñātaḥ sarveṇānnena bhūtale / satilena tataḥ piṇḍān samyag dadyāt samāhitaḥ

3.15.39

पितृतीर्थेन सलिलं दद्याद् अथ जलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस् तेनैव पिण्डांस् तीर्थेन निर्वपेत्

pitṛtīrthena salilaṃ dadyād atha jalāñjalim / mātāmahebhyas tenaiva piṇḍāṃs tīrthena nirvapet

3.15.40

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजितम् । स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्याद् उच्छिष्टसंनिधौ

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu puṣpadhūpādipūjitam / svapitre prathamaṃ piṇḍaṃ dadyād ucchiṣṭasaṃnidhau

3.15.41

पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथा परम् । दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल् लेपघर्षणैः

pitāmahāya caivānyaṃ tatpitre ca tathā param / darbhamūle lepabhujaḥ prīṇayel lepagharṣaṇaiḥ

3.15.42

पिण्डैर् मातामहांस् तद्वद् गन्धमाल्यादिसंयुतैः । पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्याद् आचमनं ततः

piṇḍair mātāmahāṃs tadvad gandhamālyādisaṃyutaiḥ / pūjayitvā dvijāgryāṇāṃ dadyād ācamanaṃ tataḥ

3.15.43

पितृभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को नरेश्वर । सुस्वधेत्य् आशिषा युक्तां दद्याच् छक्त्या च दक्षिणाम्

pitṛbhyaḥ prathamaṃ bhaktyā tanmanasko nareśvara / susvadhety āśiṣā yuktāṃ dadyāc chaktyā ca dakṣiṇām

3.15.44

दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद् वैश्वदेविकान् । प्रीयन्ताम् इति ये विश्वेदेवास् तेन इतीरयेत्

dattvā ca dakṣiṇāṃ tebhyo vācayed vaiśvadevikān / prīyantām iti ye viśvedevās tena itīrayet

3.15.45

तथेति चोक्ते तैर् विप्रैः प्रार्थनीयास् तथाशिषः । पश्चाद् विसर्जयेद् देवान् पूर्वं पैत्रान् महामते

tatheti cokte tair vipraiḥ prārthanīyās tathāśiṣaḥ / paścād visarjayed devān pūrvaṃ paitrān mahāmate

3.15.46

मातामहानाम् अप्य् एवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद् विसर्जने

mātāmahānām apy evaṃ saha devaiḥ kramaḥ smṛtaḥ / bhojane ca svaśaktyā ca dāne tadvad visarjane

3.15.47

आपादशौचनात् पूर्वं कुर्याद् देवद्विजन्मसु । विसर्जनं तु प्रथमं पैत्रं मातामहेषु वै

āpādaśaucanāt pūrvaṃ kuryād devadvijanmasu / visarjanaṃ tu prathamaṃ paitraṃ mātāmaheṣu vai

3.15.48

विसर्जयेत् प्रीतिवचः सन्मानाभ्यर्चितांस् ततः । निवर्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारात् तान् अनुव्रजेत्

visarjayet prītivacaḥ sanmānābhyarcitāṃs tataḥ / nivartetābhyanujñāta ādvārāt tān anuvrajet

3.15.49

ततस् तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान् नित्यक्रियां बुधः । भुञ्जीयाच् च समं पूज्यभृत्यबन्धुभिर् आत्मनः

tatas tu vaiśvadevākhyāṃ kuryān nityakriyāṃ budhaḥ / bhuñjīyāc ca samaṃ pūjyabhṛtyabandhubhir ātmanaḥ

3.15.50

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पैत्रं मातामहं तथा । श्राद्धैर् आप्यायिता दद्युः सर्वकामान् पितामहाः

evaṃ śrāddhaṃ budhaḥ kuryāt paitraṃ mātāmahaṃ tathā / śrāddhair āpyāyitā dadyuḥ sarvakāmān pitāmahāḥ

3.15.51

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस् तिलाः । रजतस्य तथा दानं कथासंदर्शनादिकम्

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ / rajatasya tathā dānaṃ kathāsaṃdarśanādikam

3.15.52

वर्ज्यानि कुर्वता श्राद्धं कोपो ऽध्वगमनं त्वरा । भोक्तुर् अप्य् अत्र राजेन्द्र त्रयम् एतन् न शस्यते

varjyāni kurvatā śrāddhaṃ kopo 'dhvagamanaṃ tvarā / bhoktur apy atra rājendra trayam etan na śasyate

3.15.53

विश्वेदेवाः सपितरस् तथा मातामहा नृप । कुलं चाप्याय्यते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम्

viśvedevāḥ sapitaras tathā mātāmahā nṛpa / kulaṃ cāpyāyyate puṃsāṃ sarvaṃ śrāddhaṃ prakurvatām

3.15.54

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश् च चन्द्रमाः । श्राद्धे योगिनियोगस् तु तस्माद् भूपाल शस्यते

somādhāraḥ pitṛgaṇo yogādhāraś ca candramāḥ / śrāddhe yoginiyogas tu tasmād bhūpāla śasyate

3.15.55

सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस् तारयति यजमानं तथा नृप

sahasrasyāpi viprāṇāṃ yogī cet purataḥ sthitaḥ / sarvān bhoktṝṃs tārayati yajamānaṃ tathā nṛpa

3.15.56