मैत्रेय उवाच —

ज्ञातम् एतन् मया त्वत्तो यथा सर्वम् इदं जगत् । विष्णुर् विष्णौ विष्णुतश् च न परं विद्यते ततः

jñātam etan mayā tvatto yathā sarvam idaṃ jagat / viṣṇur viṣṇau viṣṇutaś ca na paraṃ vidyate tataḥ

3.3.1

एतत् तु श्रोतुम् इच्छामि व्यस्ता वेदा महात्मना । वेदव्यासस्वरूपेण यथा तेन युगे युगे

etat tu śrotum icchāmi vyastā vedā mahātmanā / vedavyāsasvarūpeṇa yathā tena yuge yuge

3.3.2

यस्मिन् यस्मिन् युगे व्यासो यो य आसीन् महामुने । तं तम् आचक्ष्व भगवञ् शाखाभेदांश् च मे वद

yasmin yasmin yuge vyāso yo ya āsīn mahāmune / taṃ tam ācakṣva bhagavañ śākhābhedāṃś ca me vada

3.3.3

पराशर उवाच —

वेदद्रुमस्य मैत्रेय शाखाभेदैः सहस्रशः । न शक्यो विस्तरो वक्तुं संक्षेपेण शृणुष्व तम्

vedadrumasya maitreya śākhābhedaiḥ sahasraśaḥ / na śakyo vistaro vaktuṃ saṃkṣepeṇa śṛṇuṣva tam

3.3.4

द्वापरे द्वापरे विष्णुर् व्यासरूपी महामुने । वेदम् एकं स बहुधा कुरुते जगतो हितः

dvāpare dvāpare viṣṇur vyāsarūpī mahāmune / vedam ekaṃ sa bahudhā kurute jagato hitaḥ

3.3.5

वीर्यं तेजो बलं चाल्पं मनुष्याणाम् अवेक्ष्य च । हिताय सर्वभूतानां वेदभेदान् करोति सः

vīryaṃ tejo balaṃ cālpaṃ manuṣyāṇām avekṣya ca / hitāya sarvabhūtānāṃ vedabhedān karoti saḥ

3.3.6

यया स कुरुते तन्वा वेदम् एकं पृथक् प्रभुः । वेदव्यासाभिधाना तु सा मूर्तिर् मधुविद्विषः

yayā sa kurute tanvā vedam ekaṃ pṛthak prabhuḥ / vedavyāsābhidhānā tu sā mūrtir madhuvidviṣaḥ

3.3.7

यस्मिन् मन्वन्तरे ये ये व्यासास् तांस् तान् निबोध मे । यथा च भेदः शाखानां व्यासेन क्रियते मुने

yasmin manvantare ye ye vyāsās tāṃs tān nibodha me / yathā ca bhedaḥ śākhānāṃ vyāsena kriyate mune

3.3.8

अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदो व्यस्तो महर्षिभिः । वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन् द्वापरेषु पुनः पुनः

aṣṭāviṃśatikṛtvo vai vedo vyasto maharṣibhiḥ / vaivasvate 'ntare tasmin dvāpareṣu punaḥ punaḥ

3.3.9

वेदव्यासा व्यतीता ये अष्टाविंशति सत्तम । चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्वापरेषु पुनः पुनः

vedavyāsā vyatītā ye aṣṭāviṃśati sattama / caturdhā yaiḥ kṛto vedo dvāpareṣu punaḥ punaḥ

3.3.10

द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा । द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः

dvāpare prathame vyastāḥ svayaṃ vedāḥ svayaṃbhuvā / dvitīye dvāpare caiva vedavyāsaḥ prajāpatiḥ

3.3.11

तृतीये चोशना व्यासश् चतुर्थे च बृहस्पतिः । सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः

tṛtīye cośanā vyāsaś caturthe ca bṛhaspatiḥ / savitā pañcame vyāso mṛtyuḥ ṣaṣṭhe smṛtaḥ prabhuḥ

3.3.12

सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश् चाष्टमे स्मृतः । सारस्वतश् च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः

saptame ca tathaivendro vasiṣṭhaś cāṣṭame smṛtaḥ / sārasvataś ca navame tridhāmā daśame smṛtaḥ

3.3.13

एकादशे तु त्रिवृषा भारद्वाजस् ततः परम् । त्रयोदशे चान्तरिक्षो वर्णी चापि चतुर्दशे

ekādaśe tu trivṛṣā bhāradvājas tataḥ param / trayodaśe cāntarikṣo varṇī cāpi caturdaśe

3.3.14

त्रय्यारुणः पञ्चदशे षोडशे तु धनंजयः । क्रतुंजयः सप्तदशे ऋणज्यो ऽष्टादशे स्मृतः

trayyāruṇaḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanaṃjayaḥ / kratuṃjayaḥ saptadaśe ṛṇajyo 'ṣṭādaśe smṛtaḥ

3.3.15

ततो व्यासो भरद्वाजो भरद्वाजात् तु गौतमः । गौतमाद् उत्तमो व्यासो हर्यात्मा यो ऽभिधीयते

tato vyāso bharadvājo bharadvājāt tu gautamaḥ / gautamād uttamo vyāso haryātmā yo 'bhidhīyate

3.3.16

अथ हर्यात्मनो वेनः स्मृतो वाजश्रवास् तु यः । सोमः शुष्मायणस् तस्मात् तृणबिन्दुर् इति स्मृतः

atha haryātmano venaḥ smṛto vājaśravās tu yaḥ / somaḥ śuṣmāyaṇas tasmāt tṛṇabindur iti smṛtaḥ

3.3.17

ऋक्षो ऽभूद् भार्गवस् तस्माद् वाल्मीकिर् यो ऽभिधीयते । तस्माद् अस्मत्पिता शक्तिर् व्यासस् तस्माद् अहं मुने

ṛkṣo 'bhūd bhārgavas tasmād vālmīkir yo 'bhidhīyate / tasmād asmatpitā śaktir vyāsas tasmād ahaṃ mune

3.3.18

जातुकर्णो ऽभवन् मत्तः कृष्णद्वैपायनस् ततः । अष्टाविंशतिर् इत्य् एते वेदव्यासाः पुरातनाः

jātukarṇo 'bhavan mattaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tataḥ / aṣṭāviṃśatir ity ete vedavyāsāḥ purātanāḥ

3.3.19

एको वेदश् चतुर्धा तु यैः कृतो द्वापरादिषु

eko vedaś caturdhā tu yaiḥ kṛto dvāparādiṣu

3.3.20

भविष्ये द्वापरे चापि द्रौणिर् व्यासो भविष्यति । व्यतीते मम पुत्रे ऽस्मिन् कृष्णद्वैपायने मुनौ

bhaviṣye dvāpare cāpi drauṇir vyāso bhaviṣyati / vyatīte mama putre 'smin kṛṣṇadvaipāyane munau

3.3.21

ध्रुवम् एकाक्षरं ब्रह्म ओम् इत्य् एवं व्यवस्थितम् । बृहत्वाद् बृंहणत्वाच् च तद् ब्रह्मेत्य् अभिधीयते

dhruvam ekākṣaraṃ brahma om ity evaṃ vyavasthitam / bṛhatvād bṛṃhaṇatvāc ca tad brahmety abhidhīyate

3.3.22

प्रणवावस्थितं नित्यं भूर् भुवः स्वर् इतीर्यते । ऋग्यजुःसामाथर्वाणं यत् तस्मै ब्रह्मणे नमः

praṇavāvasthitaṃ nityaṃ bhūr bhuvaḥ svar itīryate / ṛgyajuḥsāmātharvāṇaṃ yat tasmai brahmaṇe namaḥ

3.3.23

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत् तत् कारणसंज्ञितम् । महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः

jagataḥ pralayotpattau yat tat kāraṇasaṃjñitam / mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ

3.3.24

अगाधापारम् अक्षय्यं जगत्संमोहनालयम् । संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्

agādhāpāram akṣayyaṃ jagatsaṃmohanālayam / saṃprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam

3.3.25

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् । यत् तद् अव्यक्तम् अमृतं प्रवृत्तिर् ब्रह्म शाश्वतम्

sāṃkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ śamadamātmanām / yat tad avyaktam amṛtaṃ pravṛttir brahma śāśvatam

3.3.26

प्रधानम् आत्मयोनिश् च गुहासत्त्वं च शब्द्यते । अविभागं तथा शुक्रम् अक्षरं बहुधात्मकम्

pradhānam ātmayoniś ca guhāsattvaṃ ca śabdyate / avibhāgaṃ tathā śukram akṣaraṃ bahudhātmakam

3.3.27

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यम् एव नमो नमः । यद् रूपं वासुदेवस्य परमात्मस्वरूपिणः

paramabrahmaṇe tasmai nityam eva namo namaḥ / yad rūpaṃ vāsudevasya paramātmasvarūpiṇaḥ

3.3.28

एतद् ब्रह्म त्रिधाभेदम् अभेदम् अपि स प्रभुः । सर्वभूतेष्व् अभेदो ऽसौ भिद्यते भिन्नबुद्धिभिः

etad brahma tridhābhedam abhedam api sa prabhuḥ / sarvabhūteṣv abhedo 'sau bhidyate bhinnabuddhibhiḥ

3.3.29

स ऋङ्मयः साममयः सर्वात्मा स यजुर्मयः । ऋग्यजुःसामसारात्मा स एवात्मा शरीरिणाम्

sa ṛṅmayaḥ sāmamayaḥ sarvātmā sa yajurmayaḥ / ṛgyajuḥsāmasārātmā sa evātmā śarīriṇām

3.3.30

स भिद्यते वेदमयः स वेदं करोति भेदैर् बहुभिः सशाखम् । शाखाप्रणेता स समस्तशाखा ज्ञानस्वरूपो भगवान् अनन्तः

sa bhidyate vedamayaḥ sa vedaṃ karoti bhedair bahubhiḥ saśākham / śākhāpraṇetā sa samastaśākhā jñānasvarūpo bhagavān anantaḥ

3.3.31