मैत्रेय उवाच —

यथावत् कथितं सर्वं यत् पृष्टो ऽसि मया गुरो । श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं त्व् एकं तद् भवान् प्रब्रवीतु मे

yathāvat kathitaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'si mayā guro / śrotum icchāmy ahaṃ tv ekaṃ tad bhavān prabravītu me

3.7.1

सप्तद्वीपानि पातालवीथ्यश् च सुमहामुने । सप्त लोकाश् च ये ऽन्तःस्था ब्रह्माण्डस्यास्य सर्वतः

saptadvīpāni pātālavīthyaś ca sumahāmune / sapta lokāś ca ye 'ntaḥsthā brahmāṇḍasyāsya sarvataḥ

3.7.2

स्थूलैः सूक्ष्मैस् तथासूक्ष्मैः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरैस् तथा । स्थूलैः स्थूलतरैश् चैतत् सर्वं प्राणिभिर् आवृतम्

sthūlaiḥ sūkṣmais tathāsūkṣmaiḥ sūkṣmāt sūkṣmatarais tathā / sthūlaiḥ sthūlataraiś caitat sarvaṃ prāṇibhir āvṛtam

3.7.3

अङ्गुलस्याष्टभागो ऽपि न सो ऽस्ति मुनिसत्तम । न सन्ति प्राणिनो यत्र कर्मबन्धनिबन्धनाः

aṅgulasyāṣṭabhāgo 'pi na so 'sti munisattama / na santi prāṇino yatra karmabandhanibandhanāḥ

3.7.4

सर्वे चैते वशं यान्ति यमस्य भगवन् किल । आयुषो ऽन्ते ततो यान्ति यातनास् तत्प्रचोदिताः

sarve caite vaśaṃ yānti yamasya bhagavan kila / āyuṣo 'nte tato yānti yātanās tatpracoditāḥ

3.7.5

यातनाभ्यः परिभ्रष्टा देवाद्यास्व् अथ योनिषु । जन्तवः परिवर्तन्ते शास्त्राणाम् एष निर्णयः

yātanābhyaḥ paribhraṣṭā devādyāsv atha yoniṣu / jantavaḥ parivartante śāstrāṇām eṣa nirṇayaḥ

3.7.6

सो ऽहम् इच्छामि तच् छ्रोतुं यमस्य वशवर्तिनः । न भवन्ति नरा येन तत् कर्म कथयामलम्

so 'ham icchāmi tac chrotuṃ yamasya vaśavartinaḥ / na bhavanti narā yena tat karma kathayāmalam

3.7.7

पराशर उवाच —

अयम् एव मुने प्रश्नो नकुलेन महात्मना । पृष्टः पितामहः प्राह भीष्मो यत् तच् छृणुष्व मे

ayam eva mune praśno nakulena mahātmanā / pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ prāha bhīṣmo yat tac chṛṇuṣva me

3.7.8

भीष्म उवाच —

पुरा ममागतो वत्स सखा कालिङ्गको द्विजः । माम् उवाच स पृष्टो वै मया जातिस्मरो मुनिः

purā mamāgato vatsa sakhā kāliṅgako dvijaḥ / mām uvāca sa pṛṣṭo vai mayā jātismaro muniḥ

3.7.9

तेनाख्यातम् इदं चेदम् इत्थं चैतद् भविष्यति । तथा च तद् अभूद् वत्स यथोक्तं तेन धीमता

tenākhyātam idaṃ cedam itthaṃ caitad bhaviṣyati / tathā ca tad abhūd vatsa yathoktaṃ tena dhīmatā

3.7.10

स पृष्टश् च मया भूयः श्रद्दधानेन वै द्विजः । यद् यद् आह न तद् दृष्टम् अन्यथा हि मया क्वचित्

sa pṛṣṭaś ca mayā bhūyaḥ śraddadhānena vai dvijaḥ / yad yad āha na tad dṛṣṭam anyathā hi mayā kvacit

3.7.11

एकदा तु मया पृष्टम् यद् एतद् भवतोदितम् । प्राह कालिङ्गको विप्रः स्मृत्वा तस्य मुनेर् वचः

ekadā tu mayā pṛṣṭam yad etad bhavatoditam / prāha kāliṅgako vipraḥ smṛtvā tasya muner vacaḥ

3.7.12

जातिस्मरेण कथितं रहस्यं परमं मम । यमकिंकरयोर् यो ऽभूत् संवादस् तं ब्रवीमि ते

jātismareṇa kathitaṃ rahasyaṃ paramaṃ mama / yamakiṃkarayor yo 'bhūt saṃvādas taṃ bravīmi te

3.7.13

कालिङ्ग उवाच —

स्वपुरुषम् अभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले । परिहर मधुसूदनप्रपन्नान् प्रभुर् अहम् अन्यनृणां न वैष्णवानाम्

svapuruṣam abhivīkṣya pāśahastaṃ vadati yamaḥ kila tasya karṇamūle / parihara madhusūdanaprapannān prabhur aham anyanṛṇāṃ na vaiṣṇavānām

3.7.14

कटकमुकुटकर्णिकादिभेदैः कनकम् अभेदम् अपीष्यते यथैकम् । सुरपशुमनुजादिकल्पनाभिर् हरिर् अखिलाभिर् उदीर्यते तथैकः

kaṭakamukuṭakarṇikādibhedaiḥ kanakam abhedam apīṣyate yathaikam / surapaśumanujādikalpanābhir harir akhilābhir udīryate tathaikaḥ

3.7.16

क्षितिजलपरमाणवो ऽनिलान्ते पुनर् अपि यान्ति यथैकतां धरित्र्याः । सुरपशुमनुजादयस् तथान्ते गुणकलुषेण सनातनेन तेन

kṣitijalaparamāṇavo 'nilānte punar api yānti yathaikatāṃ dharitryāḥ / surapaśumanujādayas tathānte guṇakaluṣeṇa sanātanena tena

3.7.17

हरिम् अमरगणार्चिताङ्घ्रिपद्मं प्रणमति यः परमार्थतो हि मर्त्यः । तम् अपगतसमस्तपापबन्धं व्रज परिहृत्य यथाग्निम् आज्यसिक्तम्

harim amaragaṇārcitāṅghripadmaṃ praṇamati yaḥ paramārthato hi martyaḥ / tam apagatasamastapāpabandhaṃ vraja parihṛtya yathāgnim ājyasiktam

3.7.18

इति यमवचनं निशम्य पाशी यमपुरुषस् तम् उवाच धर्मराजम् । कथय मम विभो समस्तधातुर् भवति हरेः खलु यादृशो ऽस्य भक्तः

iti yamavacanaṃ niśamya pāśī yamapuruṣas tam uvāca dharmarājam / kathaya mama vibho samastadhātur bhavati hareḥ khalu yādṛśo 'sya bhaktaḥ

3.7.19

यम उवाच —

न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिर् आत्मसुहृद्विपक्षपक्षे । न हरति न च हन्ति किंचिद् उच्चैः सितमनसं तम् अवैहि विष्णुभक्तम्

na calati nijavarṇadharmato yaḥ samamatir ātmasuhṛdvipakṣapakṣe / na harati na ca hanti kiṃcid uccaiḥ sitamanasaṃ tam avaihi viṣṇubhaktam

3.7.20

कलिकलुषमलेन यस्य नात्मा विमलमतेर् मलिनीकृतो ऽस्तमोहे । मनसि कृतजनार्दनं मनुष्यं सततम् अवैहि हरेर् अतीव भक्तम्

kalikaluṣamalena yasya nātmā vimalamater malinīkṛto 'stamohe / manasi kṛtajanārdanaṃ manuṣyaṃ satatam avaihi harer atīva bhaktam

3.7.21

कनकम् अपि रहस्य् अवेक्ष्य बुद्ध्या तृणम् इव यः समवैति वै परस्वम् । भवति च भगवत्य् अनन्यचेताः पुरुषवरं तम् अवैहि विष्णुभक्तम्

kanakam api rahasy avekṣya buddhyā tṛṇam iva yaḥ samavaiti vai parasvam / bhavati ca bhagavaty ananyacetāḥ puruṣavaraṃ tam avaihi viṣṇubhaktam

3.7.22

स्फटिकगिरिशिलामलः क्व विष्णुर् मनसि नृणां क्व च मत्सरादिदोषः । न हि तुहिनमयूखरश्मिपुञ्जे भवति हुताशनदीप्तिजः प्रतापः

sphaṭikagiriśilāmalaḥ kva viṣṇur manasi nṛṇāṃ kva ca matsarādidoṣaḥ / na hi tuhinamayūkharaśmipuñje bhavati hutāśanadīptijaḥ pratāpaḥ

3.7.23

विमलमतिर् अमत्सरः प्रशान्तः शुचिचरितो ऽखिलसत्त्वमित्रभूतः । प्रियहितवचनो ऽस्तमानमायो वसति सदा हृदि तस्य वासुदेवः

vimalamatir amatsaraḥ praśāntaḥ śucicarito 'khilasattvamitrabhūtaḥ / priyahitavacano 'stamānamāyo vasati sadā hṛdi tasya vāsudevaḥ

3.7.24

वसति हृदि सनातने च तस्मिन् भवति पुमाञ् जगतो ऽस्य सौम्यरूपः । क्षितिरसम् अतिरम्यम् आत्मनो ऽन्तः कथयति चारुतयैव शालपोतः

vasati hṛdi sanātane ca tasmin bhavati pumāñ jagato 'sya saumyarūpaḥ / kṣitirasam atiramyam ātmano 'ntaḥ kathayati cārutayaiva śālapotaḥ

3.7.25

यमनियमविधूतकल्मषाणाम् अनुदिनम् अच्युतसक्तमानसानाम् । अपगतमदमानमत्सराणां व्रज भट दूरतरेण मानवानाम्

yamaniyamavidhūtakalmaṣāṇām anudinam acyutasaktamānasānām / apagatamadamānamatsarāṇāṃ vraja bhaṭa dūratareṇa mānavānām

3.7.26

हृदि यदि भगवान् अनादिर् आस्ते हरिर् असिशङ्खगदाधरो ऽव्ययात्मा । तदघम् अघविघातकर्तृभिन्नं भवति कथं सति चान्धकारम् अर्के

hṛdi yadi bhagavān anādir āste harir asiśaṅkhagadādharo 'vyayātmā / tadagham aghavighātakartṛbhinnaṃ bhavati kathaṃ sati cāndhakāram arke

3.7.27

हरति परधनं निहन्ति जन्तून् वदति तथानृतनिष्ठुराणि यश् च । अशुभजनितदुर्मदस्य पुंसः कलुषमतेर् हृदि तस्य नास्त्य् अनन्तः

harati paradhanaṃ nihanti jantūn vadati tathānṛtaniṣṭhurāṇi yaś ca / aśubhajanitadurmadasya puṃsaḥ kaluṣamater hṛdi tasya nāsty anantaḥ

3.7.28

न सहति परसंपदं विनिन्दां कलुषमतिः कुरुते सताम् असाधुः । न यजति न ददाति यश् च सन्तं मनसि न तस्य जनार्दनो ऽधमस्य

na sahati parasaṃpadaṃ vinindāṃ kaluṣamatiḥ kurute satām asādhuḥ / na yajati na dadāti yaś ca santaṃ manasi na tasya janārdano 'dhamasya

3.7.29

परमसुहृदि बान्धवे कलत्रे सुततनयापितृमातृभृत्यवर्गे । शठमतिर् उपयाति यो ऽर्थतृष्णां तम् अधमचेष्टम् अवैहि नास्य भक्तम्

paramasuhṛdi bāndhave kalatre sutatanayāpitṛmātṛbhṛtyavarge / śaṭhamatir upayāti yo 'rthatṛṣṇāṃ tam adhamaceṣṭam avaihi nāsya bhaktam

3.7.30

अशुभमतिर् असत्प्रवृत्तिसक्तः सततम् अनार्यविशालसङ्गमत्तः । अनुदिनकृतपापबन्धयत्नः पुरुषपशुर् न हि वासुदेवभक्तः

aśubhamatir asatpravṛttisaktaḥ satatam anāryaviśālasaṅgamattaḥ / anudinakṛtapāpabandhayatnaḥ puruṣapaśur na hi vāsudevabhaktaḥ

3.7.31

सकलम् इदम् अहं च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरः स एकः । इति मतिर् अमला भवत्य् अनन्ते हृदयगते व्रज तान् विहाय दूरात्

sakalam idam ahaṃ ca vāsudevaḥ paramapumān parameśvaraḥ sa ekaḥ / iti matir amalā bhavaty anante hṛdayagate vraja tān vihāya dūrāt

3.7.32

कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिधराच्युत शङ्खचक्रपाणे । भव शरणम् इतीरयन्ति ये वै त्यज भट दूरतरेण तान् अपापान्

kamalanayana vāsudeva viṣṇo dharaṇidharācyuta śaṅkhacakrapāṇe / bhava śaraṇam itīrayanti ye vai tyaja bhaṭa dūratareṇa tān apāpān

3.7.33

वसति मनसि यस्य सो ऽव्ययात्मा पुरुषवरस्य न तस्य दृष्टिपाते । तव गतिर् अथवा ममास्ति चक्र प्रतिहतवीर्यबलस्य सो ऽन्यलोक्यः

vasati manasi yasya so 'vyayātmā puruṣavarasya na tasya dṛṣṭipāte / tava gatir athavā mamāsti cakra pratihatavīryabalasya so 'nyalokyaḥ

3.7.34

कालिङ्ग उवाच —

इति निजभटशासनाय देवो रवितनयः स किलाह धर्मराजः । मम कथितम् इदं च तेन तुभ्यं कुरुवर सम्यग् इदं मयापि चोक्तम्

iti nijabhaṭaśāsanāya devo ravitanayaḥ sa kilāha dharmarājaḥ / mama kathitam idaṃ ca tena tubhyaṃ kuruvara samyag idaṃ mayāpi coktam

3.7.35

भीष्म उवाच —

नकुलैतन् ममाख्यातं पूर्वं तेन द्विजन्मना । कलिङ्गदेशाद् अभ्येत्य प्रीयता सुमहात्मना

nakulaitan mamākhyātaṃ pūrvaṃ tena dvijanmanā / kaliṅgadeśād abhyetya prīyatā sumahātmanā

3.7.36

मयाप्य् एतद् यथान्यायं सम्यग् वत्स तवोदितम् । यथा विष्णुम् ऋते नान्यत् त्राणं संसारसागरे

mayāpy etad yathānyāyaṃ samyag vatsa tavoditam / yathā viṣṇum ṛte nānyat trāṇaṃ saṃsārasāgare

3.7.37

किंकरा दण्डपाशौ वा न यमो न च यातना । समर्थास् तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनः सदा

kiṃkarā daṇḍapāśau vā na yamo na ca yātanā / samarthās tasya yasyātmā keśavālambanaḥ sadā

3.7.38

पराशर उवाच —

एतन् मुने तवाख्यातं गीतं वैवस्वतेन यत् । त्वत्प्रश्नानुगतं सम्यक् किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छसि

etan mune tavākhyātaṃ gītaṃ vaivasvatena yat / tvatpraśnānugataṃ samyak kim anyac chrotum icchasi

3.7.39