मैत्रेय उवाच —

भगवन् भगवान् देवः संसारविजिगीषुभिः । समाख्याहि जगन्नाथो विष्णुर् आराध्यते यथा

bhagavan bhagavān devaḥ saṃsāravijigīṣubhiḥ / samākhyāhi jagannātho viṣṇur ārādhyate yathā

3.8.1

आराधिताच् च गोविन्दाद् आराधनपरैर् नरैः । यत् प्राप्यते फलं श्रोतुं तच् चेच्छामि महामुने

ārādhitāc ca govindād ārādhanaparair naraiḥ / yat prāpyate phalaṃ śrotuṃ tac cecchāmi mahāmune

3.8.2

पराशर उवाच —

यत् पृच्छति भवान् एतत् सगरेण महात्मना । और्वः प्राह यथा पृष्टस् तन् मे कथयतः शृणु

yat pṛcchati bhavān etat sagareṇa mahātmanā / aurvaḥ prāha yathā pṛṣṭas tan me kathayataḥ śṛṇu

3.8.3

सगरः प्रणिपत्येदम् और्वं पप्रच्छ भार्गवम् । विष्णोर् आराधनोपायसंबन्धं मुनिसत्तम

sagaraḥ praṇipatyedam aurvaṃ papraccha bhārgavam / viṣṇor ārādhanopāyasaṃbandhaṃ munisattama

3.8.4

फलं चाराधिते विष्णौ यत् पुंसाम् अभिजायते । स चाह पृष्टो यत् तेन तन् मैत्रेयाखिलं शृणु

phalaṃ cārādhite viṣṇau yat puṃsām abhijāyate / sa cāha pṛṣṭo yat tena tan maitreyākhilaṃ śṛṇu

3.8.5

और्व उवाच —

भौमान् मनोरथान् स्वर्गं स्वर्गवन्द्यं तथास्पदम् । प्राप्नोत्य् आराधिते विष्णौ निर्वाणम् अपि चोत्तमम्

bhaumān manorathān svargaṃ svargavandyaṃ tathāspadam / prāpnoty ārādhite viṣṇau nirvāṇam api cottamam

3.8.6

यद् यद् इच्छति यावच् च फलम् आराधिते ऽच्युते । तत् तद् आप्नोति राजेन्द्र भूरि स्वल्पम् अथापि वा

yad yad icchati yāvac ca phalam ārādhite 'cyute / tat tad āpnoti rājendra bhūri svalpam athāpi vā

3.8.7

यत् तु पृच्छसि भूपाल कथम् आराध्यते हि सः । तद् अहं सकलं तुभ्यं कथयामि निबोध मे

yat tu pṛcchasi bhūpāla katham ārādhyate hi saḥ / tad ahaṃ sakalaṃ tubhyaṃ kathayāmi nibodha me

3.8.8

वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुर् आराध्यते पन्था नान्यस् तत्तोषकारणम्

varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān / viṣṇur ārādhyate panthā nānyas tattoṣakāraṇam

3.8.9

यजन् यज्ञान् यजत्य् एनं जपत्य् एनं जपन् नृप । घ्नंस् तथान्यान् हिनस्त्य् एनं सर्वभूतो यतो हरिः

yajan yajñān yajaty enaṃ japaty enaṃ japan nṛpa / ghnaṃs tathānyān hinasty enaṃ sarvabhūto yato hariḥ

3.8.10

तस्मात् सदाचारवता पुरुषेण जनार्दनः । आराध्यते स्ववर्णोक्तधर्मानुष्ठानकारिणा

tasmāt sadācāravatā puruṣeṇa janārdanaḥ / ārādhyate svavarṇoktadharmānuṣṭhānakāriṇā

3.8.11

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश् च पृथिवीपते । स्वधर्मतत्परो विष्णुम् आराधयति नान्यथा

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca pṛthivīpate / svadharmatatparo viṣṇum ārādhayati nānyathā

3.8.12

परापवादं पैशुन्यम् अनृतं च न भाषते । अन्योद्वेगकरं वापि तोष्यते तेन केशवः

parāpavādaṃ paiśunyam anṛtaṃ ca na bhāṣate / anyodvegakaraṃ vāpi toṣyate tena keśavaḥ

3.8.13

परपत्नीपरद्रव्यपरहिंसासु यो मतिम् । न करोति पुमान् भूप तोष्यते तेन केशवः

parapatnīparadravyaparahiṃsāsu yo matim / na karoti pumān bhūpa toṣyate tena keśavaḥ

3.8.14

न ताडयति नो हन्ति प्राणिनो ऽन्यांश् च देहिनः । यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः

na tāḍayati no hanti prāṇino 'nyāṃś ca dehinaḥ / yo manuṣyo manuṣyendra toṣyate tena keśavaḥ

3.8.15

देवद्विजगुरूणां यः शुश्रूषासु सदोद्यतः । तोष्यते तेन गोविन्दः पुरुषेण नरेश्वर

devadvijagurūṇāṃ yaḥ śuśrūṣāsu sadodyataḥ / toṣyate tena govindaḥ puruṣeṇa nareśvara

3.8.16

यथात्मनि च पुत्रे च सर्वभूतेषु यस् तथा । हितकामो हरिस् तेन तोष्यते सर्वदा सुखम्

yathātmani ca putre ca sarvabhūteṣu yas tathā / hitakāmo haris tena toṣyate sarvadā sukham

3.8.17

यस्य रागादिदोषेण न दुष्टं नृप मानसम् । विशुद्धचेतसा विष्णुस् तोष्यते तेन सर्वदा

yasya rāgādidoṣeṇa na duṣṭaṃ nṛpa mānasam / viśuddhacetasā viṣṇus toṣyate tena sarvadā

3.8.18

वर्णाश्रमेषु ये धर्माः शास्त्रोक्ता नृपसत्तम । तेषु तिष्ठन् नरो विष्णुम् आराधयति नान्यथा

varṇāśrameṣu ye dharmāḥ śāstroktā nṛpasattama / teṣu tiṣṭhan naro viṣṇum ārādhayati nānyathā

3.8.19

सगर उवाच —

तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि वर्णधर्मान् अशेषतः । तथैवाश्रमधर्मांश् च द्विजवर्य ब्रवीहि तान्

tad ahaṃ śrotum icchāmi varṇadharmān aśeṣataḥ / tathaivāśramadharmāṃś ca dvijavarya bravīhi tān

3.8.20

और्व उवाच —

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम् । त्वम् एकाग्रमना भूत्वा शृणु धर्मान् मयोदितान्

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca yathākramam / tvam ekāgramanā bhūtvā śṛṇu dharmān mayoditān

3.8.21

दानं दद्याद् यजेद् देवान् यज्ञैः स्वाध्यायतत्परः । नित्योदकी भवेद् विप्रः कुर्याच् चाग्निपरिग्रहम्

dānaṃ dadyād yajed devān yajñaiḥ svādhyāyatatparaḥ / nityodakī bhaved vipraḥ kuryāc cāgniparigraham

3.8.22

वृत्त्यर्थं याजयेच् चान्यान् अन्यान् अध्यापयेत् तथा । कुर्यात् प्रतिग्रहादानं गुर्वर्थं न्यायतो द्विजः

vṛttyarthaṃ yājayec cānyān anyān adhyāpayet tathā / kuryāt pratigrahādānaṃ gurvarthaṃ nyāyato dvijaḥ

3.8.23

सर्वलोकहितं कुर्यान् नाहितं कस्यचिद् द्विजः । मैत्री समस्तभूतेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम्

sarvalokahitaṃ kuryān nāhitaṃ kasyacid dvijaḥ / maitrī samastabhūteṣu brāhmaṇasyottamaṃ dhanam

3.8.24

ग्राव्णि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर् भवेद् द्विजः । ऋताव् अभिगमः पत्न्यां शस्यते चास्य पार्थिव

grāvṇi ratne ca pārakye samabuddhir bhaved dvijaḥ / ṛtāv abhigamaḥ patnyāṃ śasyate cāsya pārthiva

3.8.25

दानानि दद्याद् इच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियो ऽपि हि । यजेच् च विविधैर् यज्ञैर् अधीयीत च पार्थिवः

dānāni dadyād icchāto dvijebhyaḥ kṣatriyo 'pi hi / yajec ca vividhair yajñair adhīyīta ca pārthivaḥ

3.8.26

शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका । तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम्

śastrājīvo mahīrakṣā pravarā tasya jīvikā / tasyāpi prathame kalpe pṛthivīparipālanam

3.8.27

धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्यो नराधिपः । भवन्ति नृपतेर् अंशा यतो यज्ञादिकर्मणाम्

dharitrīpālanenaiva kṛtakṛtyo narādhipaḥ / bhavanti nṛpater aṃśā yato yajñādikarmaṇām

3.8.28

दुष्टानां शासनाद् राजा शिष्टानां परिपालनात् । प्राप्नोत्य् अभिमतांल् लोकान् वर्णसंस्थाकरो नृपः

duṣṭānāṃ śāsanād rājā śiṣṭānāṃ paripālanāt / prāpnoty abhimatāṃl lokān varṇasaṃsthākaro nṛpaḥ

3.8.29

पशुपाल्यं वणिज्यं च कृषिं च मनुजेश्वर । वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः

paśupālyaṃ vaṇijyaṃ ca kṛṣiṃ ca manujeśvara / vaiśyāya jīvikāṃ brahmā dadau lokapitāmahaḥ

3.8.30

तस्याप्य् अध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश् च शस्यते । नित्यनैमित्तिकादीनाम् अनुष्ठानं च कर्मणाम्

tasyāpy adhyayanaṃ yajño dānaṃ dharmaś ca śasyate / nityanaimittikādīnām anuṣṭhānaṃ ca karmaṇām

3.8.31

द्विजातिसंश्रयं कर्म तादर्थ्यं तेन पोषणम् । क्रयविक्रयजैर् वापि धनैः कारूद्भवेन वा

dvijātisaṃśrayaṃ karma tādarthyaṃ tena poṣaṇam / krayavikrayajair vāpi dhanaiḥ kārūdbhavena vā

3.8.32

दानं च दद्याच् छूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर् यजेत च । पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै

dānaṃ ca dadyāc chūdro 'pi pākayajñair yajeta ca / pitryādikaṃ ca vai sarvaṃ śūdraḥ kurvīta tena vai

3.8.33

भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहः । ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु महीपते

bhṛtyādibharaṇārthāya sarveṣāṃ ca parigrahaḥ / ṛtukālābhigamanaṃ svadāreṣu mahīpate

3.8.34

दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता । सत्यं शौचम् अनायासो मङ्गलं प्रियवादिता

dayā samastabhūteṣu titikṣā nābhimānitā / satyaṃ śaucam anāyāso maṅgalaṃ priyavāditā

3.8.35

मैत्र्य् अस्पृहा तथा तद्वद् अकार्पण्यं नरेश्वर । अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः

maitry aspṛhā tathā tadvad akārpaṇyaṃ nareśvara / anasūyā ca sāmānyā varṇānāṃ kathitā guṇāḥ

3.8.36

आश्रमाणां च सर्वेषाम् एते सामान्यलक्षणाः । गुणांस् तथापद्धर्मांश् च विप्रादीनाम् इमाञ् छृणु

āśramāṇāṃ ca sarveṣām ete sāmānyalakṣaṇāḥ / guṇāṃs tathāpaddharmāṃś ca viprādīnām imāñ chṛṇu

3.8.37

क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि । राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्म न चैतयोः

kṣātraṃ karma dvijasyoktaṃ vaiśyakarma tathāpadi / rājanyasya ca vaiśyoktaṃ śūdrakarma na caitayoḥ

3.8.38

सामर्थ्ये सति तत् त्याज्यम् उभाभ्याम् अपि पार्थिव । तद् एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात् कर्मसंकरम्

sāmarthye sati tat tyājyam ubhābhyām api pārthiva / tad evāpadi kartavyaṃ na kuryāt karmasaṃkaram

3.8.39

इत्य् एते कथिता राजन् वर्णधर्मा मया तव । धर्मम् आश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतो मे निशामय

ity ete kathitā rājan varṇadharmā mayā tava / dharmam āśramiṇāṃ samyag bruvato me niśāmaya

3.8.40