मैत्रेय उवाच —

हिरण्यकशिपुत्वे च रावणत्वे च विष्णुना । अवाप निहतो भोगान् अप्राप्यान् अमरैर् अपि

hiraṇyakaśiputve ca rāvaṇatve ca viṣṇunā / avāpa nihato bhogān aprāpyān amarair api

4.15.1

न लयं तत्र तेनैव निहतः स कथं पुनः । संप्राप्तः शिशुपालत्वे सायुज्यं शाश्वते हरौ

na layaṃ tatra tenaiva nihataḥ sa kathaṃ punaḥ / saṃprāptaḥ śiśupālatve sāyujyaṃ śāśvate harau

4.15.2

एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं सर्वधर्मभृतां वर । कौतूहलपरेणैतत् पृष्टो मे वक्तुम् अर्हसि

etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvadharmabhṛtāṃ vara / kautūhalapareṇaitat pṛṣṭo me vaktum arhasi

4.15.3

पराशर उवाच —

दैत्येश्वरस्य तु वधायाखिललोकोत्पत्तिस्थितिविनाशकारिणापूर्वं तनुग्रहणं कुर्वता नृसिंहरूपम् आविष्कृतम् । तत्र तु हिरण्यकशिपोर् विष्णुर् अयम् इत्य् एतन् न मनस्य् अभूत्

daityeśvarasya tu vadhāyākhilalokotpattisthitivināśakāriṇāpūrvaṃ tanugrahaṇaṃ kurvatā nṛsiṃharūpam āviṣkṛtam | tatra tu hiraṇyakaśipor viṣṇur ayam ity etan na manasy abhūt

4.15.4

निरतिशयपुण्यजातसमुद्भूतम् एतत् सत्त्वम् इति रजोद्रेकप्रेरितैकाग्रमतिस् तद्भावनायोगात् ततो ऽवाप्तवधहैतुकीं निरतिशयाम् एवाखिलत्रैलोक्याधिक्यधारिणीं दशाननत्वे भोगसंपदम् अवाप

niratiśayapuṇyajātasamudbhūtam etat sattvam iti rajodrekapreritaikāgramatis tadbhāvanāyogāt tato 'vāptavadhahaitukīṃ niratiśayām evākhilatrailokyādhikyadhāriṇīṃ daśānanatve bhogasaṃpadam avāpa

4.15.5

नातस् तस्मिन्न् अनादिनिधने परब्रह्मभूते भगवत्य् अनालम्बनीकृते मनसस् तल्लयम् । दशाननत्वे ऽप्य् अनङ्गपराधीनतया जानकीसक्तचेतसो दाशरथिरूपधारिणस् तद्रूपदर्शनम् एवासिन् नायम् अच्युत इत्य् आसक्तिर् विपद्यतो ऽन्तःकरणस्य मानुषबुद्धिर् एव केवलम् अस्याभूत्

nātas tasminn anādinidhane parabrahmabhūte bhagavaty anālambanīkṛte manasas tallayam | daśānanatve 'py anaṅgaparādhīnatayā jānakīsaktacetaso dāśarathirūpadhāriṇas tadrūpadarśanam evāsin nāyam acyuta ity āsaktir vipadyato 'ntaḥkaraṇasya mānuṣabuddhir eva kevalam asyābhūt

4.15.6

पुनर् अप्य् अच्युतविनिपातमात्रफलम् अखिलभूमण्डलश्लाघ्यचेदिराजकुले जन्माव्याहतं ऐश्वर्यं शिशुपालत्वे चावाप

punar apy acyutavinipātamātraphalam akhilabhūmaṇḍalaślāghyacedirājakule janmāvyāhataṃ aiśvaryaṃ śiśupālatve cāvāpa

4.15.7

तत्र त्व् अखिलान्य् एव भगवन्नामकारणान्य् अभवन् । ततश् च तत्कारणकृतानां तेषाम् अशेषाणाम् एवाच्युतनाम्नाम् अनवरतम् अनेकजन्मसंवर्धितविद्वेषानुबन्धिचित्तो विनिन्दनसंतर्जनादिषूच्चारणम् अकरोत्

tatra tv akhilāny eva bhagavannāmakāraṇāny abhavan | tataś ca tatkāraṇakṛtānāṃ teṣām aśeṣāṇām evācyutanāmnām anavaratam anekajanmasaṃvardhitavidveṣānubandhicitto vinindanasaṃtarjanādiṣūccāraṇam akarot

4.15.8

तच् च रूपम् उत्फुल्लपद्मदलामलाक्षम् अत्युज्ज्वलपीतवस्त्रधार्य् अमलकिरीटकेयूरकटकोपशोभितम् उदारपीवरचतुर्बाहुशङ्खचक्रगदाधरम् अतिप्रौढवैरानुभावाद् अटनभोजनस्नानासनशयनादिष्व् अशेषावस्थान्तरेषु नैवापययाव् अस्यात्मचेतसः

tac ca rūpam utphullapadmadalāmalākṣam atyujjvalapītavastradhāry amalakirīṭakeyūrakaṭakopaśobhitam udārapīvaracaturbāhuśaṅkhacakragadādharam atiprauḍhavairānubhāvād aṭanabhojanasnānāsanaśayanādiṣv aśeṣāvasthāntareṣu naivāpayayāv asyātmacetasaḥ

4.15.9

तम् एवाक्रोशेषूच्चारयंस् तम् एव हृदयेन धारयन्न् आत्मवधाय भगवदस्तचक्रांशुमालोज्ज्वलम् अक्षयतेजःस्वरूपं परं ब्रह्मस्वरूपम् अपगतरागद्वेषादिदोषं भगवन्तम् अद्राक्षीत्

tam evākrośeṣūccārayaṃs tam eva hṛdayena dhārayann ātmavadhāya bhagavadastacakrāṃśumālojjvalam akṣayatejaḥsvarūpaṃ paraṃ brahmasvarūpam apagatarāgadveṣādidoṣaṃ bhagavantam adrākṣīt

4.15.10

तावच् च भगवच्चक्रेणाशु व्यापादितस् तेन तत्स्मरणदग्धाखिलाघसंचयो भगवतैवान्तम् उपनीतस् तस्मिन्न् एव लयम् उपययौ । एतत् तवाखिलं मयाभिहितम् । अयं हि भगवान् कीर्तितः संस्मृतश् च द्वेषानुबन्धेनाप्य् अखिलसुरासुरादिदुर्लभं फलं प्रयच्छति किम् उत सम्यग् भक्तिमताम् । वसुदेवस्यानकदुन्दुभेः पौरवीरोहिणीमदिराभद्रादेवकीप्रमुखा बह्व्यः पत्न्यो ऽभवन्

tāvac ca bhagavaccakreṇāśu vyāpāditas tena tatsmaraṇadagdhākhilāghasaṃcayo bhagavataivāntam upanītas tasminn eva layam upayayau | etat tavākhilaṃ mayābhihitam | ayaṃ hi bhagavān kīrtitaḥ saṃsmṛtaś ca dveṣānubandhenāpy akhilasurāsurādidurlabhaṃ phalaṃ prayacchati kim uta samyag bhaktimatām | vasudevasyānakadundubheḥ pauravīrohiṇīmadirābhadrādevakīpramukhā bahvyaḥ patnyo 'bhavan

4.15.11

बलभद्रसारणशठदुर्मदादीन् पुत्रान् रोहिण्याम् आनकदुन्दुभिर् उत्पादयाम् आस । बलभद्रो ऽपि रेवत्यां निशठोल्मुकौ पुत्राव् अजनयत् । मार्ष्टिमार्षिमच्छिशिशिशुसत्यधृतिप्रमुखाः सारणस्यात्मजाः । भद्राश्वभद्रबाहुदुर्दमभूताद्या रोहिण्याः कुलजाः

balabhadrasāraṇaśaṭhadurmadādīn putrān rohiṇyām ānakadundubhir utpādayām āsa | balabhadro 'pi revatyāṃ niśaṭholmukau putrāv ajanayat | mārṣṭimārṣimacchiśiśiśusatyadhṛtipramukhāḥ sāraṇasyātmajāḥ | bhadrāśvabhadrabāhudurdamabhūtādyā rohiṇyāḥ kulajāḥ

4.15.12

नन्दोपनन्दकृतकाद्या मदिरायास् तनयाः । भद्रायाश् चोपनिधिगदाद्याः । वैशाल्यां च कौशिकम् एकम् अजनयत् । आनकदुन्दुभिर् देवक्याम् अपि कीर्तिमत्सुषेणोदायिभद्रसेनर्जुदासभद्रदेवाख्याः षट् पुत्रा जज्ञिरे

nandopanandakṛtakādyā madirāyās tanayāḥ | bhadrāyāś copanidhigadādyāḥ | vaiśālyāṃ ca kauśikam ekam ajanayat | ānakadundubhir devakyām api kīrtimatsuṣeṇodāyibhadrasenarjudāsabhadradevākhyāḥ ṣaṭ putrā jajñire

4.15.13

तांश् च सर्वान् एव कंसो घातितवान् । अनन्तरं च सप्तमं गर्भम् अर्धरात्रे भगवत्प्रहिता योगनिद्रा रोहिण्या जठरम् अवकृष्य नीतवती

tāṃś ca sarvān eva kaṃso ghātitavān | anantaraṃ ca saptamaṃ garbham ardharātre bhagavatprahitā yoganidrā rohiṇyā jaṭharam avakṛṣya nītavatī

4.15.14

कर्षणाच् चासाव् अपि संकर्षणाख्याम् अवाप

karṣaṇāc cāsāv api saṃkarṣaṇākhyām avāpa

4.15.15

ततश् च सकलजगन्महातरुमूलभूतो भूतातीतभविष्यादिसकलसुरासुरमुनिमनुजमनसाम् अप्य् अगोचरो ऽब्जभवप्रमुखैर् अनलप्रमुखैश् च प्रणम्यावनिभारहरणाय प्रसादितो भगवान् अनादिमध्यो देवकीगर्भे समवततार वासुदेवः

tataś ca sakalajaganmahātarumūlabhūto bhūtātītabhaviṣyādisakalasurāsuramunimanujamanasām apy agocaro 'bjabhavapramukhair analapramukhaiś ca praṇamyāvanibhāraharaṇāya prasādito bhagavān anādimadhyo devakīgarbhe samavatatāra vāsudevaḥ

4.15.16

तत्प्रसादविवर्धितमानाभिमाना च योगनिद्रा नन्दगोपपत्न्या यशोदाया गर्भम् अधिष्ठितवती

tatprasādavivardhitamānābhimānā ca yoganidrā nandagopapatnyā yaśodāyā garbham adhiṣṭhitavatī

4.15.17

सुप्रसन्नादित्यचन्द्रादिग्रहम् अव्यालादिभयं स्वस्थमानसम् अखिलम् एवैतज् जगद् अपास्ताधर्मम् अभवत् तस्मिंश् च पुण्डरीकनयने जायमाने

suprasannādityacandrādigraham avyālādibhayaṃ svasthamānasam akhilam evaitaj jagad apāstādharmam abhavat tasmiṃś ca puṇḍarīkanayane jāyamāne

4.15.18

जातेन च तेनाखिलम् एवैतत् सन्मार्गवर्ति जगद् अक्रियत । भगवतो ऽप्य् अत्र मर्त्यलोके ऽवतीर्णस्य षोडशसहस्राण्य् एकोत्तरशताधिकानि भार्याणाम् अभवन् । तासां च रुक्मिणीसत्यभामाजाम्बवतीचारुहासिनीप्रमुखा ह्य् अष्टौ पत्न्यः प्रधाना । तासु चाष्टायुतानि लक्षं च पुत्राणां भगवान् अखिलमूर्तिर् अनादिमान् अजनयत्

jātena ca tenākhilam evaitat sanmārgavarti jagad akriyata | bhagavato 'py atra martyaloke 'vatīrṇasya ṣoḍaśasahasrāṇy ekottaraśatādhikāni bhāryāṇām abhavan | tāsāṃ ca rukmiṇīsatyabhāmājāmbavatīcāruhāsinīpramukhā hy aṣṭau patnyaḥ pradhānā | tāsu cāṣṭāyutāni lakṣaṃ ca putrāṇāṃ bhagavān akhilamūrtir anādimān ajanayat

4.15.19

तेषां च प्रद्युम्नचारुदेष्णसाम्बादयस् त्रयोदश प्रधानाः । प्रद्युम्नो ऽपि रुक्मिणस् तनयां ककुद्वतीं नामोपयेमे । तस्याम् अस्यानिरुद्धो जज्ञे । अनिरुद्धो ऽपि रुक्मिण एव पौत्रीं सुभद्रां नामोपयेमे । तस्याम् अस्य वज्रो ऽभवत् । वज्रस्य प्रतिबाहुस् तस्यापि सुचारुः । एवम् अनेकशतसाहस्रपुरुषसंख्यस्य यदुकुलस्य पुरुषसंख्या वर्षशतैर् अपि ज्ञातुं न शक्यते

teṣāṃ ca pradyumnacārudeṣṇasāmbādayas trayodaśa pradhānāḥ | pradyumno 'pi rukmiṇas tanayāṃ kakudvatīṃ nāmopayeme | tasyām asyāniruddho jajñe | aniruddho 'pi rukmiṇa eva pautrīṃ subhadrāṃ nāmopayeme | tasyām asya vajro 'bhavat | vajrasya pratibāhus tasyāpi sucāruḥ | evam anekaśatasāhasrapuruṣasaṃkhyasya yadukulasya puruṣasaṃkhyā varṣaśatair api jñātuṃ na śakyate

4.15.43

यतो हि श्लोकाव् अत्र चरितार्थौ

yato hi ślokāv atra caritārthau

4.15.20

तिस्रः कोट्यः सहस्राणाम् अष्टाशीतिशतानि च । कुमाराणां गृहाचार्याश् चापयोग्यासु ये रताः

tisraḥ koṭyaḥ sahasrāṇām aṣṭāśītiśatāni ca / kumārāṇāṃ gṛhācāryāś cāpayogyāsu ye ratāḥ

4.15.21

संख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । यत्रायुतानाम् अयुतं लक्षेणास्ते सदाहुकः

saṃkhyānaṃ yādavānāṃ kaḥ kariṣyati mahātmanām / yatrāyutānām ayutaṃ lakṣeṇāste sadāhukaḥ

4.15.22

देवासुरहता ये तु दैतेयाः सुमहाबलाः । ते चोत्पन्ना मनुष्येषु जनोपद्रवकारिणः

devāsurahatā ye tu daiteyāḥ sumahābalāḥ / te cotpannā manuṣyeṣu janopadravakāriṇaḥ

4.15.23

तेषाम् उत्सादनार्थाय भुवि देवा यदोः कुले । अवतीर्णाः कुलशतं यत्रैकाभ्यधिकं द्विज

teṣām utsādanārthāya bhuvi devā yadoḥ kule / avatīrṇāḥ kulaśataṃ yatraikābhyadhikaṃ dvija

4.15.24

विष्णुस् तेषां प्रमाणे च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः । निदेशस्थायिनस् तस्य बभूवुः सर्वयादवाः

viṣṇus teṣāṃ pramāṇe ca prabhutve ca vyavasthitaḥ / nideśasthāyinas tasya babhūvuḥ sarvayādavāḥ

4.15.25

प्रसूतिं वृष्णिवीराणां यः शृणोति नरः सदा । स सर्वैः पातकैर् मुक्तो विष्णुलोकं प्रपद्यते

prasūtiṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ yaḥ śṛṇoti naraḥ sadā / sa sarvaiḥ pātakair mukto viṣṇulokaṃ prapadyate

4.15.26