पराशर उवाच —

यावच् च ब्रह्मलोकात् ककुद्मी रैवतो नाभ्येति तावत् पुण्यजनसंज्ञा राक्षसास् ताम् अस्य पुरीं कुशस्थलीं जघ्नुः

yāvac ca brahmalokāt kakudmī raivato nābhyeti tāvat puṇyajanasaṃjñā rākṣasās tām asya purīṃ kuśasthalīṃ jaghnuḥ

4.2.1

तच् चास्य भ्रातृशतं पुण्यजनत्रासाद् दिशो भेजे

tac cāsya bhrātṛśataṃ puṇyajanatrāsād diśo bheje

4.2.2

तदन्वयाश् च क्षत्रियाः सर्वदिक्ष्व् अभवन्

tadanvayāś ca kṣatriyāḥ sarvadikṣv abhavan

4.2.3

धृष्टस्यापि धार्ष्टकं क्षत्रम् अभवत्

dhṛṣṭasyāpi dhārṣṭakaṃ kṣatram abhavat

4.2.4

नभगस्यात्मजो नाभागसंज्ञो ऽभवत् । तस्य अम्बरीषः । अम्बरीषस्यापि विरूपो ऽभवत्

nabhagasyātmajo nābhāgasaṃjño 'bhavat | tasya ambarīṣaḥ | ambarīṣasyāpi virūpo 'bhavat

4.2.5

विरूपात् पृषदश्वो जज्ञे ततश् च रथीतरः

virūpāt pṛṣadaśvo jajñe tataś ca rathītaraḥ

4.2.6

तत्रायं श्लोकः । एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश् चाङ्गिरसाः स्मृताः । रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः

tatrāyaṃ ślokaḥ | ete kṣatraprasūtā vai punaś cāṅgirasāḥ smṛtāḥ | rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣatropetā dvijātayaḥ

4.2.7

क्षुवतश् च मनोर् इक्ष्वाकुर् घ्राणतः पुत्रो जज्ञे

kṣuvataś ca manor ikṣvākur ghrāṇataḥ putro jajñe

4.2.8

तस्य पुत्रशतप्रवरा विकुक्षिनिमिदण्डाख्यास् त्रयः पुत्रा । शकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत् पुत्राः उत्तरापथरक्षितारो बभूवुः । चत्वारिंशद् अष्टौ च दक्षिणापथभूपालाः

tasya putraśatapravarā vikukṣinimidaṇḍākhyās trayaḥ putrā | śakunipramukhāḥ pañcāśat putrāḥ uttarāpatharakṣitāro babhūvuḥ | catvāriṃśad aṣṭau ca dakṣiṇāpathabhūpālāḥ

4.2.9

स चेक्ष्वाकुर् अष्टकायाम् उत्पाद्य श्राद्धार्हं मांसम् आनयेति विकुक्षिम् आज्ञापयाम् आस । स तथेति गृहीताज्ञो वनम् अभ्येत्यानेकान् मृगान् हत्वातिश्रान्तो ऽतिक्षुत्परीतो विकुक्षिर् एकं शशम् अभक्षयत् । शेषं च मांसम् आनीय पित्रे निवेदयाम् आस

sa cekṣvākur aṣṭakāyām utpādya śrāddhārhaṃ māṃsam ānayeti vikukṣim ājñāpayām āsa | sa tatheti gṛhītājño vanam abhyetyānekān mṛgān hatvātiśrānto 'tikṣutparīto vikukṣir ekaṃ śaśam abhakṣayat | śeṣaṃ ca māṃsam ānīya pitre nivedayām āsa

4.2.10

इक्ष्वाकुकुलाचार्यस् तत्प्रोक्षणाय वसिष्ठश् चोदितः प्राह । अलम् अनेनामेध्येनामिषेण दुरात्मनानेन ते पुत्रेणैतन् मांसम् उपहतं यतो ऽनेन शशो भक्षितः

ikṣvākukulācāryas tatprokṣaṇāya vasiṣṭhaś coditaḥ prāha | alam anenāmedhyenāmiṣeṇa durātmanānena te putreṇaitan māṃsam upahataṃ yato 'nena śaśo bhakṣitaḥ

4.2.11

ततश् चासौ विकुक्षिर् गुरुणैवम् उक्तः शशादसंज्ञाम् अवाप पित्रा च परित्यक्तः

tataś cāsau vikukṣir guruṇaivam uktaḥ śaśādasaṃjñām avāpa pitrā ca parityaktaḥ

4.2.12

पितर्य् उपरते चाखिलाम् एतां पृथ्वीं धर्मतः शशास

pitary uparate cākhilām etāṃ pṛthvīṃ dharmataḥ śaśāsa

4.2.13

शशादस्य पुरंजयो नाम पुत्रो ऽभवत्

śaśādasya puraṃjayo nāma putro 'bhavat

4.2.14

इदं चान्यत् पुरा हि त्रेतायां देवासुरम् अतीव भीषणं युद्धम् आसीत् । तत्र चातिबलिभिर् असुरैर् अमराः पराजिता भगवन्तं विष्णुम् आराधयां चक्रुः

idaṃ cānyat purā hi tretāyāṃ devāsuram atīva bhīṣaṇaṃ yuddham āsīt | tatra cātibalibhir asurair amarāḥ parājitā bhagavantaṃ viṣṇum ārādhayāṃ cakruḥ

4.2.15

प्रसन्नश् च देवानाम् अनादिनिधनः सकलजगत्परायणो नारायणः प्राह । ज्ञातम् एव मया युष्माभिर् यद् अभिलषितं तदर्थम् इदं श्रूयताम् । पुरंजयो नाम शशादस्य च राजर्षेस् तनयः क्षत्रियवर्यस् तच्छरीरे ऽहम् अंशेन स्वयम् एवावतीर्य तान् अशेषान् असुरान् निहनिष्यामि तद् भवद्भिः पुरंजयो ऽसुरवधार्थाय कार्योद्योगः कार्य इति एतच् च श्रुत्वा प्रणम्य भगवन्तं विष्णुम् अमराः पुरंजयसकाशम् आजग्मुः

prasannaś ca devānām anādinidhanaḥ sakalajagatparāyaṇo nārāyaṇaḥ prāha | jñātam eva mayā yuṣmābhir yad abhilaṣitaṃ tadartham idaṃ śrūyatām | puraṃjayo nāma śaśādasya ca rājarṣes tanayaḥ kṣatriyavaryas taccharīre 'ham aṃśena svayam evāvatīrya tān aśeṣān asurān nihaniṣyāmi tad bhavadbhiḥ puraṃjayo 'suravadhārthāya kāryodyogaḥ kārya iti etac ca śrutvā praṇamya bhagavantaṃ viṣṇum amarāḥ puraṃjayasakāśam ājagmuḥ

4.2.16

ऊचुश् चैनं । भो भोः क्षत्रियवर्यास्माभिर् अभ्यर्थितेन भवतास्माकम् अरातिवधोद्यतानां साहाय्यं कृतम् इच्छामः । तद् भवतास्माकम् अभ्यागतानां प्रणयभङ्गो न कार्यः । इत्य् उक्तः पुरंजयः प्राह । सकलत्रैलोक्यनाथो यो ऽयं युष्माकम् इन्द्रः शतक्रतुर् अस्य यद्य् अहं स्कन्धारूढो युष्मदरातिभिः सह योत्स्ये तदाहं भवतां सहायः । इत्य् आकर्ण्य समस्तदेवैर् इन्द्रेण च बाढम् इत्य् एवं समन्विच्छितम्

ūcuś cainaṃ | bho bhoḥ kṣatriyavaryāsmābhir abhyarthitena bhavatāsmākam arātivadhodyatānāṃ sāhāyyaṃ kṛtam icchāmaḥ | tad bhavatāsmākam abhyāgatānāṃ praṇayabhaṅgo na kāryaḥ | ity uktaḥ puraṃjayaḥ prāha | sakalatrailokyanātho yo 'yaṃ yuṣmākam indraḥ śatakratur asya yady ahaṃ skandhārūḍho yuṣmadarātibhiḥ saha yotsye tadāhaṃ bhavatāṃ sahāyaḥ | ity ākarṇya samastadevair indreṇa ca bāḍham ity evaṃ samanvicchitam

4.2.17

ततश् च शतक्रतोर् वृषभरूपधारिणः ककुत्स्थो ऽतिहर्षसमन्वितो भगवतश् चराचरगुरोर् अच्युतस्य तेजसाप्यायितो देवासुरसंग्रामे समस्तान् एवासुरान् निजघान

tataś ca śatakrator vṛṣabharūpadhāriṇaḥ kakutstho 'tiharṣasamanvito bhagavataś carācaraguror acyutasya tejasāpyāyito devāsurasaṃgrāme samastān evāsurān nijaghāna

4.2.18

यतश् च वृषभककुत्स्थेन राज्ञा निषूदितम् असुरबलम् अतश् चासौ ककुत्स्थसंज्ञाम् अवाप

yataś ca vṛṣabhakakutsthena rājñā niṣūditam asurabalam ataś cāsau kakutsthasaṃjñām avāpa

4.2.19

ककुत्स्थस्याप्य् अनेनाः पुत्रो ऽभूत् पृथुर् अनेनसः पृथोर् विश्वगश्वस् तस्यापि चान्द्रो युवनाश्वश् चान्द्रस्य तस्य युवनाश्वस्य श्रावस्तो यः पुरीं श्रावस्तीं निवेशयाम् आस

kakutsthasyāpy anenāḥ putro 'bhūt pṛthur anenasaḥ pṛthor viśvagaśvas tasyāpi cāndro yuvanāśvaś cāndrasya tasya yuvanāśvasya śrāvasto yaḥ purīṃ śrāvastīṃ niveśayām āsa

4.2.20

श्रावस्तस्य बृहदश्वस् तस्यापि कुवलयाश्वो यो ऽसाव् उत्तङ्कस्य महर्षेर् अपकारिणं धुन्धुनामानम् असुरं वैष्णवेन तेजसाप्यायितः पुत्रसहस्रैर् एकविंशतिभिः परिवृतो जघान धुन्धुमारसंज्ञां चावाप

śrāvastasya bṛhadaśvas tasyāpi kuvalayāśvo yo 'sāv uttaṅkasya maharṣer apakāriṇaṃ dhundhunāmānam asuraṃ vaiṣṇavena tejasāpyāyitaḥ putrasahasrair ekaviṃśatibhiḥ parivṛto jaghāna dhundhumārasaṃjñāṃ cāvāpa

4.2.21

तस्य च समस्ता एव पुत्रा धुन्धुमुखनिःश्वासाग्निना विप्लुष्टा विनेशुः

tasya ca samastā eva putrā dhundhumukhaniḥśvāsāgninā vipluṣṭā vineśuḥ

4.2.22

दृढाश्वचन्द्राश्वकपिलाश्वास् त्रयः केवलं अवशेषिताः

dṛḍhāśvacandrāśvakapilāśvās trayaḥ kevalaṃ avaśeṣitāḥ

4.2.23

दृढाश्वाद् धर्यश्वस् तस्मान् निकुम्भो निकुम्भात् संहिताश्वः । ततश् च कृशाश्वस् । तस्माच् च प्रसेनजित् ततो युवनाश्वो ऽभवत्

dṛḍhāśvād dharyaśvas tasmān nikumbho nikumbhāt saṃhitāśvaḥ | tataś ca kṛśāśvas | tasmāc ca prasenajit tato yuvanāśvo 'bhavat

4.2.24

तस्य चापुत्रस्यातिनिर्वेदान् मुनीनाम् आश्रममण्डले निवसतः कृपालुभिस् तैर् मुनिभिर् अपत्योत्पादनाय इष्टिः कृता । तस्यां च मध्यरात्रिनिवृत्तायां मन्त्रपूतजलपूर्णं कलशं वेदिमध्ये निवेश्य ते मुनयः सुषुपुः

tasya cāputrasyātinirvedān munīnām āśramamaṇḍale nivasataḥ kṛpālubhis tair munibhir apatyotpādanāya iṣṭiḥ kṛtā | tasyāṃ ca madhyarātrinivṛttāyāṃ mantrapūtajalapūrṇaṃ kalaśaṃ vedimadhye niveśya te munayaḥ suṣupuḥ

4.2.25

तेषु च सुप्तेष्व् अतितृट्परीतः स भूपालस् तम् आश्रमं विवेश

teṣu ca supteṣv atitṛṭparītaḥ sa bhūpālas tam āśramaṃ viveśa

4.2.26

सुप्तांश् च तान् ऋषीन् नैवोत्थापयाम् आस । तच् च कलशजलम् अपरिमेयमाहात्म्यं मन्त्रपूतं पपौ

suptāṃś ca tān ṛṣīn naivotthāpayām āsa | tac ca kalaśajalam aparimeyamāhātmyaṃ mantrapūtaṃ papau

4.2.27

प्रबुद्धाश् च ऋषयः पप्रच्छुः केनैतन् मन्त्रपूतं वारि पीतम्

prabuddhāś ca ṛṣayaḥ papracchuḥ kenaitan mantrapūtaṃ vāri pītam

4.2.28

अत्र हि पीते राज्ञो युवनाश्वस्य पत्नी महाबलपराक्रमं पुत्रं जनयिष्यतीत्य् आकर्ण्य स राजा अजानता मया पीतम् इत्य् आह

atra hi pīte rājño yuvanāśvasya patnī mahābalaparākramaṃ putraṃ janayiṣyatīty ākarṇya sa rājā ajānatā mayā pītam ity āha

4.2.29

गर्भश् च युवनाश्वस्योदरे ऽभवत् क्रमेण च ववृधे

garbhaś ca yuvanāśvasyodare 'bhavat krameṇa ca vavṛdhe

4.2.30

प्राप्तसमयश् च दक्षिणकुक्षिम् अवनीपतेर् निर्भिद्य निश्चक्राम न चासौ राजा ममार

prāptasamayaś ca dakṣiṇakukṣim avanīpater nirbhidya niścakrāma na cāsau rājā mamāra

4.2.31

जातो नामैष कं धास्यतीति मुनयः प्रोचुः

jāto nāmaiṣa kaṃ dhāsyatīti munayaḥ procuḥ

4.2.32

अथागम्य देवराड् अब्रवीत् माम् अयं धास्यतीति

athāgamya devarāḍ abravīt mām ayaṃ dhāsyatīti

4.2.33

ततो मांधाता नामतो ऽभवत् । वक्त्रे चास्य प्रदेशिनी देवराजेन न्यस्ता तां पपौ । तां चामृतस्राविणीम् आस्वाद्याह्नैव स व्यवर्धत

tato māṃdhātā nāmato 'bhavat | vaktre cāsya pradeśinī devarājena nyastā tāṃ papau | tāṃ cāmṛtasrāviṇīm āsvādyāhnaiva sa vyavardhata

4.2.34

स तु मांधाता चक्रवर्ती सप्तद्वीपां महीं बुभुजे

sa tu māṃdhātā cakravartī saptadvīpāṃ mahīṃ bubhuje

4.2.35

भवति चात्र श्लोकः । यावत् सूर्य उदेति स्म यावच् च प्रतितिष्ठति । सर्वं तद् यौवनाश्वस्य मांधातुः क्षेत्रम् उच्यते

bhavati cātra ślokaḥ | yāvat sūrya udeti sma yāvac ca pratitiṣṭhati | sarvaṃ tad yauvanāśvasya māṃdhātuḥ kṣetram ucyate

4.2.36

मांधाता शशबिन्दोर् दुहितरं बिन्दुमतीम् उपयेमे । पुरुकुत्सम् अम्बरीषं च मुचकुन्दं च तस्यां पुत्रत्रयम् उत्पादयाम् आस

māṃdhātā śaśabindor duhitaraṃ bindumatīm upayeme | purukutsam ambarīṣaṃ ca mucakundaṃ ca tasyāṃ putratrayam utpādayām āsa

4.2.37

पञ्चाशच् च दुहितरस् तस्य नृपतेर् बभूवुः

pañcāśac ca duhitaras tasya nṛpater babhūvuḥ

4.2.38

बह्वृचश् च सौभरिर् नाम ऋषिर् अन्तर्जले द्वादशाब्दं कालम् उवास

bahvṛcaś ca saubharir nāma ṛṣir antarjale dvādaśābdaṃ kālam uvāsa

4.2.39

तत्र चान्तर्जले संमदो नामातिबहुप्रजो ऽतिप्रमाणो मीनाधिपतिर् आसीत् । तस्य च पुत्रपौत्रदौहित्राः पार्श्वतः पृष्ठतो ऽग्रतो वक्षःपुच्छशिरसां चोपरि भ्रमन्तस् तेनैव सहाहर्निशम् अतिनिर्वृता रेमिरे

tatra cāntarjale saṃmado nāmātibahuprajo 'tipramāṇo mīnādhipatir āsīt | tasya ca putrapautradauhitrāḥ pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grato vakṣaḥpucchaśirasāṃ copari bhramantas tenaiva sahāharniśam atinirvṛtā remire

4.2.40

स चापि तत्स्पर्शोपचीयमानहर्षप्रकर्षो बहुप्रकारं तस्य ऋषेः पश्यतस् तैर् आत्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहानुदिनं बहुप्रकारं रेमे

sa cāpi tatsparśopacīyamānaharṣaprakarṣo bahuprakāraṃ tasya ṛṣeḥ paśyatas tair ātmajapautradauhitrādibhiḥ sahānudinaṃ bahuprakāraṃ reme

4.2.41

अथान्तर्जलावस्थितः स सौभरिर् एकाग्रतासमाधानम् अपहायानुदिनं तत् तस्य मत्स्यस्यात्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहातिरमणीयं ललितम् अवेक्ष्याचिन्तयत् । अहो धन्यो ऽयम् ईदृशम् अप्य् अनभिमतं योन्यन्तरम् अवाप्यैभिर् आत्मजपौत्रादिभिः सह रममाणो ऽतीवास्माकं स्पृहाम् उत्पादयति । वयम् अप्य् एवं पुत्रादिभिः सह रमिष्यामः । इत्य् एवम् अभिसमीक्ष्य स तस्माद् अन्तर्जलान् निष्क्रम्य निर्वेष्टुकामः कन्यार्थं मांधातारं राजानम् अगच्छत्

athāntarjalāvasthitaḥ sa saubharir ekāgratāsamādhānam apahāyānudinaṃ tat tasya matsyasyātmajapautradauhitrādibhiḥ sahātiramaṇīyaṃ lalitam avekṣyācintayat | aho dhanyo 'yam īdṛśam apy anabhimataṃ yonyantaram avāpyaibhir ātmajapautrādibhiḥ saha ramamāṇo 'tīvāsmākaṃ spṛhām utpādayati | vayam apy evaṃ putrādibhiḥ saha ramiṣyāmaḥ | ity evam abhisamīkṣya sa tasmād antarjalān niṣkramya nirveṣṭukāmaḥ kanyārthaṃ māṃdhātāraṃ rājānam agacchat

4.2.42

आगमनश्रवणसमनन्तरं चोत्थाय तेन राज्ञा सम्यग् अर्घादिना पूजितः कृतासनपरिग्रहः सौभरिर् उवाच

āgamanaśravaṇasamanantaraṃ cotthāya tena rājñā samyag arghādinā pūjitaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ saubharir uvāca

4.2.43

सौभरिर् उवाच —

निर्वेष्टुकामो ऽस्मि नरेन्द्र कन्यां प्रयच्छ मे मा प्रणयं विभाङ्क्षीः । न ह्य् अर्थिनः कार्यवशाभ्युपेताः ककुत्स्थगोत्रे विमुखाः प्रयान्ति

nirveṣṭukāmo 'smi narendra kanyāṃ prayaccha me mā praṇayaṃ vibhāṅkṣīḥ / na hy arthinaḥ kāryavaśābhyupetāḥ kakutsthagotre vimukhāḥ prayānti

4.2.44

अन्ये ऽपि सन्त्य् एव नृपाः पृथिव्यां क्ष्मापाल येषांतनयाः प्रसूताः । किंत्व् अर्थिनाम् अर्थितदानदीक्षा कृतव्रतं श्लाघ्यम् इदं कुलं ते

anye 'pi santy eva nṛpāḥ pṛthivyāṃ kṣmāpāla yeṣāṃtanayāḥ prasūtāḥ / kiṃtv arthinām arthitadānadīkṣā kṛtavrataṃ ślāghyam idaṃ kulaṃ te

4.2.45

शतार्धसंख्यास् तव सन्ति कन्यास् तासां ममैकां नृपते प्रयच्छ । यत् प्रार्थनाभङ्गभयाद् बिभेमि तस्माद् अहं राजवरातिदुःखात्

śatārdhasaṃkhyās tava santi kanyās tāsāṃ mamaikāṃ nṛpate prayaccha / yat prārthanābhaṅgabhayād bibhemi tasmād ahaṃ rājavarātiduḥkhāt

4.2.46

पराशर उवाच —

इति ऋषिवचनम् आकर्ण्य स राजा जराजर्जरितदेहं तम् ऋषिम् आलोक्य प्रत्याख्यानकातरस् तस्माच् च भगवतः शापतो बिभ्यत्किंचिदधोमुखश् चिरं दध्यौ

iti ṛṣivacanam ākarṇya sa rājā jarājarjaritadehaṃ tam ṛṣim ālokya pratyākhyānakātaras tasmāc ca bhagavataḥ śāpato bibhyatkiṃcidadhomukhaś ciraṃ dadhyau

4.2.47

सौभरिर् उवाच —

नरेन्द्र कस्मात् समुपैषि चिन्ताम् अशक्यम् उक्तं न मयात्र किंचित् । यावश्यदेया तनया तयैव कृतार्थता नो यदि किं न लब्धम्

narendra kasmāt samupaiṣi cintām aśakyam uktaṃ na mayātra kiṃcit / yāvaśyadeyā tanayā tayaiva kṛtārthatā no yadi kiṃ na labdham

4.2.48

पराशर उवाच —

अथ तस्य शापभीतः सप्रश्रयम् उवाचासौ राजा

atha tasya śāpabhītaḥ sapraśrayam uvācāsau rājā

4.2.49

राजोवाच —

भगवन्न् अस्मत्कुलस्थितिर् इयं य एव कन्याया अभिरुचितो ऽभिजनवान् वरस् तस्मै कन्या प्रदीयते । भगवदाज्ञास्मन्मनोरथानाम् अप्य् अगोचरवर्तिनी । कथम् अप्य् एषा संजाता तद् एवम् उपस्थिते न विद्मः किं कुर्म इत्य् एतन् मया चिन्त्यते । इत्य् अभिहिते च तेन भूभुजा मुनिर् अचिन्तयत् । अहो ऽयम् अन्यो ऽस्मत्प्रत्याख्यानोपायो वृद्धो ऽयम् अनभिमतः स्त्रीणां किम् उत कन्यानाम् इत्य् अमुना संचिन्त्यैवम् अभिहितम् । एवम् अस्तु तथा करिष्यामीति संचिन्त्य मांधातारम् उवाच

bhagavann asmatkulasthitir iyaṃ ya eva kanyāyā abhirucito 'bhijanavān varas tasmai kanyā pradīyate | bhagavadājñāsmanmanorathānām apy agocaravartinī | katham apy eṣā saṃjātā tad evam upasthite na vidmaḥ kiṃ kurma ity etan mayā cintyate | ity abhihite ca tena bhūbhujā munir acintayat | aho 'yam anyo 'smatpratyākhyānopāyo vṛddho 'yam anabhimataḥ strīṇāṃ kim uta kanyānām ity amunā saṃcintyaivam abhihitam | evam astu tathā kariṣyāmīti saṃcintya māṃdhātāram uvāca

4.2.50

यद्य् एवं तदादिश्यताम् अस्माकं प्रवेशाय कन्यान्तःपुरवर्षवरः । यदि कन्यैव काचिन् माम् अभिलषति तदाहं दारसंग्रहं करिष्यामीत्य् अन्यथा चेत् तद् अलम् अस्माकम् एतेनातीतकालारम्भेनेत्य् उक्त्वा विरराम

yady evaṃ tadādiśyatām asmākaṃ praveśāya kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ | yadi kanyaiva kācin mām abhilaṣati tadāhaṃ dārasaṃgrahaṃ kariṣyāmīty anyathā cet tad alam asmākam etenātītakālārambhenety uktvā virarāma

4.2.51

पराशर उवाच —

ततश् च मांधात्रा मुनिशापशङ्कितेन कन्यान्तःपुरवर्षवरः समाज्ञप्तः

tataś ca māṃdhātrā muniśāpaśaṅkitena kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ samājñaptaḥ

4.2.52

कन्यान्तःपुरं प्रविशन्न् एव भगवान् अखिलसिद्धगन्धर्वमनुष्येभ्यो ऽतिशयेन कमनीयं रूपम् अकरोत्

kanyāntaḥpuraṃ praviśann eva bhagavān akhilasiddhagandharvamanuṣyebhyo 'tiśayena kamanīyaṃ rūpam akarot

4.2.53

प्रवेश्य च तम् ऋषिम् अन्तःपुरवर्षवरस् ताः कन्यकाः प्राह

praveśya ca tam ṛṣim antaḥpuravarṣavaras tāḥ kanyakāḥ prāha

4.2.54

भवतीनां जनयिता महाराजः समाज्ञापयति । अयम् अस्मान् ब्रह्मर्षिः कन्यार्थी समभ्यागतो मया चास्य प्रतिज्ञातं यद्य् अस्मत्कन्यका काचिद् भगवन्तं वरयति तत् कन्यायाश् छन्दे नाहं परिपन्थानं करिष्यामीत्य् आकर्ण्य सर्वा एव ताः कन्याः सानुरागाः समन्मथाः करेणव इवेभयूथपतिं तम् ऋषिम् अहमहमिकया वरयां बभूवुः

bhavatīnāṃ janayitā mahārājaḥ samājñāpayati | ayam asmān brahmarṣiḥ kanyārthī samabhyāgato mayā cāsya pratijñātaṃ yady asmatkanyakā kācid bhagavantaṃ varayati tat kanyāyāś chande nāhaṃ paripanthānaṃ kariṣyāmīty ākarṇya sarvā eva tāḥ kanyāḥ sānurāgāḥ samanmathāḥ kareṇava ivebhayūthapatiṃ tam ṛṣim ahamahamikayā varayāṃ babhūvuḥ

4.2.55

ऊचुश् च —

अलं भगिन्यो ऽहम् इमं वृणोमि वृतो मया नैष तवानुरूपः । ममैव भर्ता विधिनैष सृष्टः सृष्टाहम् अस्योपशमं प्रयाहि

alaṃ bhaginyo 'ham imaṃ vṛṇomi vṛto mayā naiṣa tavānurūpaḥ / mamaiva bhartā vidhinaiṣa sṛṣṭaḥ sṛṣṭāham asyopaśamaṃ prayāhi

4.2.56

वृतो मयायं प्रथमं मयायं गृहं विशन्न् एव विहन्यसे किम् । मया मयेति क्षितिपात्मजानां तदर्थम् अत्यर्थकलिर् बभूव

vṛto mayāyaṃ prathamaṃ mayāyaṃ gṛhaṃ viśann eva vihanyase kim / mayā mayeti kṣitipātmajānāṃ tadartham atyarthakalir babhūva

4.2.57

यदा तु सर्वाभिर् अतीव हार्दाद् वृतः स कन्याभिर् अनिन्द्यकीर्तिः । तदा स कन्याधिकृतो नृपाय यथावद् आचष्ट विनम्रमूर्तिः

yadā tu sarvābhir atīva hārdād vṛtaḥ sa kanyābhir anindyakīrtiḥ / tadā sa kanyādhikṛto nṛpāya yathāvad ācaṣṭa vinamramūrtiḥ

4.2.58

पराशर उवाच —

तदवगमात् किं किम् एतत् कथय किं करोमीति किं मयाभिहितम् इत्य् आकुलमतिर् अनिच्छन्न् अपि कथमपि राजानुमेने

tadavagamāt kiṃ kim etat kathaya kiṃ karomīti kiṃ mayābhihitam ity ākulamatir anicchann api kathamapi rājānumene

4.2.59

कृतानुरूपविवाहश् च महर्षिः सकला एव ताः कन्याः स्वम् आश्रमम् अनयत्

kṛtānurūpavivāhaś ca maharṣiḥ sakalā eva tāḥ kanyāḥ svam āśramam anayat

4.2.60

तत्र चाशेषशिल्पिशिल्पप्रणेतारं धातारम् इवान्यं विश्वकर्माणम् आहूय सकलकन्यानाम् एकैकस्याः प्रोत्फुल्लपङ्कजाः कूजत्कलहंसकारण्डवादि विहंगमाभिरामजलाशयाः सोपवनाः सावकाशाः साधुशय्यापरिच्छदाः प्रासादाः क्रियन्ताम् इत्य् आदिदेश

tatra cāśeṣaśilpiśilpapraṇetāraṃ dhātāram ivānyaṃ viśvakarmāṇam āhūya sakalakanyānām ekaikasyāḥ protphullapaṅkajāḥ kūjatkalahaṃsakāraṇḍavādi vihaṃgamābhirāmajalāśayāḥ sopavanāḥ sāvakāśāḥ sādhuśayyāparicchadāḥ prāsādāḥ kriyantām ity ādideśa

4.2.61

तच् च तथैवानुष्ठितम् अशेषशिल्पविशेषाचार्यस् त्वष्टा दर्शितवान्

tac ca tathaivānuṣṭhitam aśeṣaśilpaviśeṣācāryas tvaṣṭā darśitavān

4.2.62

ततश् च परमर्षिणा सौभरिणाज्ञप्तस् तेषु गृहेष्व् अनपायी नन्दनामा महानिधिर् आसां चक्रे

tataś ca paramarṣiṇā saubhariṇājñaptas teṣu gṛheṣv anapāyī nandanāmā mahānidhir āsāṃ cakre

4.2.63

ततो ऽनवरतभक्ष्यभोज्यलेह्याद्युपभोगैर् आगतानुगतभृत्यादीन् अहर्निशम् अशेषगृहेषु ताः क्षितीशदुहितरो भोजयाम् आसुः

tato 'navaratabhakṣyabhojyalehyādyupabhogair āgatānugatabhṛtyādīn aharniśam aśeṣagṛheṣu tāḥ kṣitīśaduhitaro bhojayām āsuḥ

4.2.64

एकदा तु दुहितृस्नेहाकृष्टहृदयः स महीपतिर् अतिदुःखितास् ताः सुखिता वेति विचिन्त्य तस्य महर्षेर् आश्रमम् उपेत्य स्फुरदंशुमालां स्फटिकमयीं प्रासादमालाम् अतिरम्योपवनजलाशयां ददर्श

ekadā tu duhitṛsnehākṛṣṭahṛdayaḥ sa mahīpatir atiduḥkhitās tāḥ sukhitā veti vicintya tasya maharṣer āśramam upetya sphuradaṃśumālāṃ sphaṭikamayīṃ prāsādamālām atiramyopavanajalāśayāṃ dadarśa

4.2.65

प्रविश्य चैकं प्रासादम् आत्मजां परिष्वज्य कृतासनपरिग्रहः प्रवृद्धस्नेहनयनाम्बुगर्भनयनो ऽब्रवीत्

praviśya caikaṃ prāsādam ātmajāṃ pariṣvajya kṛtāsanaparigrahaḥ pravṛddhasnehanayanāmbugarbhanayano 'bravīt

4.2.66

अप्य् अत्र वत्से भवत्याः सुखम् उत किंचिद् असुखम् अपि ते महर्षिः स्नेहवान् उत संस्मर्यते ऽस्मद्गृहवासस्येत्य् उक्ता तत्तनया पितरम् आह

apy atra vatse bhavatyāḥ sukham uta kiṃcid asukham api te maharṣiḥ snehavān uta saṃsmaryate 'smadgṛhavāsasyety uktā tattanayā pitaram āha

4.2.67

तातातिरमणीयः प्रासादो ऽत्रातिमनोज्ञम् उपवनम् अतिकलवाक्यविहंगाभिरुताः प्रोत्फुल्लपद्माकरा जलाशयाः । मनोनुकूलभक्ष्यभोज्यानुलेपनवस्त्र भूषणादिभोगोपभोगा मृदूनि शयनानि सर्वसंपत्समवेतम् एतद् गार्हस्थ्यम् तथापि केन वा जन्मभूमिर् न स्मर्यते

tātātiramaṇīyaḥ prāsādo 'trātimanojñam upavanam atikalavākyavihaṃgābhirutāḥ protphullapadmākarā jalāśayāḥ | manonukūlabhakṣyabhojyānulepanavastra bhūṣaṇādibhogopabhogā mṛdūni śayanāni sarvasaṃpatsamavetam etad gārhasthyam tathāpi kena vā janmabhūmir na smaryate

4.2.68

त्वत्प्रसादाद् इदम् अशेषम् अतिशोभनम्

tvatprasādād idam aśeṣam atiśobhanam

4.2.69

किंत्व् एकं ममैतद् दुःखकारणं यद् अस्मद्गृहान् महर्षिर् अयं मद्भर्ता न निष्क्रामति ममैव केवलम् अतिप्रीत्या समीपवर्ती नान्यासाम् अस्मद्भगिनीनाम्

kiṃtv ekaṃ mamaitad duḥkhakāraṇaṃ yad asmadgṛhān maharṣir ayaṃ madbhartā na niṣkrāmati mamaiva kevalam atiprītyā samīpavartī nānyāsām asmadbhaginīnām

4.2.70

एवं च मम सहोदर्या दुःखिता इत्य् एवम् अतिदुःखकारणम् इत्य् उक्तस् तया द्वितीयं प्रासादम् उपेत्य स्वतनयां परिष्वज्योपविष्टस् तथैव पृष्टवान्

evaṃ ca mama sahodaryā duḥkhitā ity evam atiduḥkhakāraṇam ity uktas tayā dvitīyaṃ prāsādam upetya svatanayāṃ pariṣvajyopaviṣṭas tathaiva pṛṣṭavān

4.2.71

तयापि तथैव सर्वम् एतत् प्रासादाद्युपभोगसुखम् आख्यातं ममैव केवलम् अतिप्रीत्या पार्श्ववर्ती नास्मद्भगिनीनाम् इत्य् एवमादि श्रुत्वा समस्तप्रासादेषु राजा प्रविवेश तनयास् तथैवापृच्छत्

tayāpi tathaiva sarvam etat prāsādādyupabhogasukham ākhyātaṃ mamaiva kevalam atiprītyā pārśvavartī nāsmadbhaginīnām ity evamādi śrutvā samastaprāsādeṣu rājā praviveśa tanayās tathaivāpṛcchat

4.2.72

सर्वाभिश् च ताभिस् तथैवाभिहितः परितोषविस्मयनिर्भरविवशहृदयो भगवन्तं सौभरिम् एकान्तावस्थितम् उपेत्य कृतपूजो ऽब्रवीत्

sarvābhiś ca tābhis tathaivābhihitaḥ paritoṣavismayanirbharavivaśahṛdayo bhagavantaṃ saubharim ekāntāvasthitam upetya kṛtapūjo 'bravīt

4.2.73

दृष्टस् ते भगवन् सुमहान् एष सिद्धिप्रभावो नैवंविधम् अन्यस्य कस्यचिद् अस्माभिर् विभूतिविलसितम् उपलक्षितं । कियद् एतद् भगवंस् तपसः फलम् इत्य् अभिपूज्य तम् ऋषिं तत्रैव तेन ऋषिवर्येण सह किंचित् कालम् अभिमतोपभोगं बुभुजे स्वपुरं च जगाम

dṛṣṭas te bhagavan sumahān eṣa siddhiprabhāvo naivaṃvidham anyasya kasyacid asmābhir vibhūtivilasitam upalakṣitaṃ | kiyad etad bhagavaṃs tapasaḥ phalam ity abhipūjya tam ṛṣiṃ tatraiva tena ṛṣivaryeṇa saha kiṃcit kālam abhimatopabhogaṃ bubhuje svapuraṃ ca jagāma

4.2.74

कालेन गच्छता तस्य राजतनयासु पुत्रशतं सार्धम् अभवत्

kālena gacchatā tasya rājatanayāsu putraśataṃ sārdham abhavat

4.2.75

अनुदिनानुरूढस्नेहप्रसरश् च स तत्रातीव ममताकृष्टहृदयो ऽभवत्

anudinānurūḍhasnehaprasaraś ca sa tatrātīva mamatākṛṣṭahṛdayo 'bhavat

4.2.76

अप्य् एते ऽस्मत्पुत्राः कलभाषिणः पद्भ्यां गच्छेयुः । अप्य् एते यौवनिनो भवेयुः । अपि कृतदारान् एतान् पश्येयम् । अप्य् एषां पुत्रा भवेयुः । अप्य् एतत्पुत्रान् पुत्रसमन्वितान् पश्येयम् एवमादिमनोरथान् अनुदिनकालसंपत्तिवृत्तिम् अवेत्यैतत् संचिन्तयाम् आस । अहो मे मोहस्यातिविस्तारः

apy ete 'smatputrāḥ kalabhāṣiṇaḥ padbhyāṃ gaccheyuḥ | apy ete yauvanino bhaveyuḥ | api kṛtadārān etān paśyeyam | apy eṣāṃ putrā bhaveyuḥ | apy etatputrān putrasamanvitān paśyeyam evamādimanorathān anudinakālasaṃpattivṛttim avetyaitat saṃcintayām āsa | aho me mohasyātivistāraḥ

4.2.77

मनोरथानां न समाप्तिर् अस्ति वर्षायुतेनापि तथाब्दलक्षैः । पूर्णेषु पूर्णेषु पुनर् नवानाम् उत्पत्तयः सन्ति मनोरथानाम्

manorathānāṃ na samāptir asti varṣāyutenāpi tathābdalakṣaiḥ / pūrṇeṣu pūrṇeṣu punar navānām utpattayaḥ santi manorathānām

4.2.78

पद्भ्यां गता यौवनिनश् च जाता दारैश् च संयोगम् इताः प्रसूताः । दृष्टाः सुतास् तत्तनयप्रसूतिं द्रष्टुं पुनर् वाञ्छति मे ऽन्तरात्मा

padbhyāṃ gatā yauvaninaś ca jātā dāraiś ca saṃyogam itāḥ prasūtāḥ / dṛṣṭāḥ sutās tattanayaprasūtiṃ draṣṭuṃ punar vāñchati me 'ntarātmā

4.2.79

द्रक्ष्यामि तेषाम् अपि चेत् प्रसूतिं मनोरथो मे भविता ततो ऽन्यः । पूर्णे ऽपि तत्राप्य् अपरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरथस्य

drakṣyāmi teṣām api cet prasūtiṃ manoratho me bhavitā tato 'nyaḥ / pūrṇe 'pi tatrāpy aparasya janma nivāryate kena manorathasya

4.2.80

आमृत्युतो नैव मनोरथानाम् अन्तो ऽस्ति विज्ञातम् इदं मयाद्य । मनोरथासक्तिपरस्य चित्तं न जायते वै परमार्थसङ्गि

āmṛtyuto naiva manorathānām anto 'sti vijñātam idaṃ mayādya / manorathāsaktiparasya cittaṃ na jāyate vai paramārthasaṅgi

4.2.81

स मे समाधिर् जलवासमित्र मत्स्यस्य सङ्गात् सहसैव नष्टः । परिग्रहः सङ्गकृतो ममायं परिग्रहोत्था च महाविधित्सा

sa me samādhir jalavāsamitra matsyasya saṅgāt sahasaiva naṣṭaḥ / parigrahaḥ saṅgakṛto mamāyaṃ parigrahotthā ca mahāvidhitsā

4.2.82

दुःखं यदैवैकशरीरजन्म शतार्धसंख्यं यद् इदं प्रसूतम् । परिग्रहेण क्षितिपात्मजानां सुतैर् अनेकैर् बहुलीकृतं तत्

duḥkhaṃ yadaivaikaśarīrajanma śatārdhasaṃkhyaṃ yad idaṃ prasūtam / parigraheṇa kṣitipātmajānāṃ sutair anekair bahulīkṛtaṃ tat

4.2.83

सुतात्मजैस् तत्तनयैश् च भूयो भूयश् च तेषां स्वपरिग्रहेण । विस्तारम् एष्यत्य् अतिदुःखहेतुः परिग्रहो वै ममतानिधानम्

sutātmajais tattanayaiś ca bhūyo bhūyaś ca teṣāṃ svaparigraheṇa / vistāram eṣyaty atiduḥkhahetuḥ parigraho vai mamatānidhānam

4.2.84

चीर्णं तपो यत् तु जलाश्रयेण तस्यर्द्धिर् एषा तपसो ऽन्तरायः । मत्स्यस्य सङ्गाद् अभवच् च यो मे सुतादिरागो मुषितो ऽस्मि तेन

cīrṇaṃ tapo yat tu jalāśrayeṇa tasyarddhir eṣā tapaso 'ntarāyaḥ / matsyasya saṅgād abhavac ca yo me sutādirāgo muṣito 'smi tena

4.2.85

निःसङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गाद् अशेषाः प्रभवन्ति दोषाः । आरूढयोगो ऽपि निपात्यते ऽधः सङ्गेन योगी किम् उताल्पसिद्धिः

niḥsaṅgatā muktipadaṃ yatīnāṃ saṅgād aśeṣāḥ prabhavanti doṣāḥ / ārūḍhayogo 'pi nipātyate 'dhaḥ saṅgena yogī kim utālpasiddhiḥ

4.2.86

अहं चरिष्यामि तथात्मनो ऽर्थे परिग्रहग्राहगृहीतबुद्धिः । यथा हि भूयः परिहीनदोषो जनस्य दुःखैर् भविता न दुःखी

ahaṃ cariṣyāmi tathātmano 'rthe parigrahagrāhagṛhītabuddhiḥ / yathā hi bhūyaḥ parihīnadoṣo janasya duḥkhair bhavitā na duḥkhī

4.2.87

सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम् अणोर् अणीयांसम् अतिप्रमाणम् । सितासितं चेश्वरम् ईश्वराणाम् आराधयिष्ये तपसैव विष्णुम्

sarvasya dhātāram acintyarūpam aṇor aṇīyāṃsam atipramāṇam / sitāsitaṃ ceśvaram īśvarāṇām ārādhayiṣye tapasaiva viṣṇum

4.2.88

तस्मिन्न् अशेषौजसि सर्वरूपिण्य् अव्यक्तविस्पष्टतनाव् अनन्ते । ममाचलं चित्तम् अपेतदोषं सदास्तु विष्णाव् अभवाय भूयः

tasminn aśeṣaujasi sarvarūpiṇy avyaktavispaṣṭatanāv anante / mamācalaṃ cittam apetadoṣaṃ sadāstu viṣṇāv abhavāya bhūyaḥ

4.2.89

समस्तभूताद् अमलाद् अनन्तात् सर्वेश्वराद् अन्यद् अनादिमध्यात् । यस्मान् न किंचित् तम् अहं गुरूणां परं गुरुं संश्रयम् एमि विष्णुम्

samastabhūtād amalād anantāt sarveśvarād anyad anādimadhyāt / yasmān na kiṃcit tam ahaṃ gurūṇāṃ paraṃ guruṃ saṃśrayam emi viṣṇum

4.2.90

इत्य् आत्मानम् आत्मनैवाभिधायासौ सौभरिर् अपहाय पुत्रगृहासनपरिच्छदादिकम् अशेषम् अर्थजातं सकलभार्यासमवेतो वनं प्रविवेश

ity ātmānam ātmanaivābhidhāyāsau saubharir apahāya putragṛhāsanaparicchadādikam aśeṣam arthajātaṃ sakalabhāryāsamaveto vanaṃ praviveśa

4.2.91

तत्राप्य् अनुदिनं वैखानसनिष्पाद्यम् अशेषं क्रियाकलापं निष्पाद्य क्षपितसकलपापः परिपक्वमनोवृत्तिर् आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य भिक्षुर् अभवत्

tatrāpy anudinaṃ vaikhānasaniṣpādyam aśeṣaṃ kriyākalāpaṃ niṣpādya kṣapitasakalapāpaḥ paripakvamanovṛttir ātmany agnīn samāropya bhikṣur abhavat

4.2.92

भगवत्य् आसज्याखिलकर्मकलापं अजम् अविकारम् अमरणादिधर्मम् अवाप परं परवताम् अच्युतपदम्

bhagavaty āsajyākhilakarmakalāpaṃ ajam avikāram amaraṇādidharmam avāpa paraṃ paravatām acyutapadam

4.2.93

इत्य् एतन् मांधातुर् दुहितृसंबन्धाद् आख्यातम्

ity etan māṃdhātur duhitṛsaṃbandhād ākhyātam

4.2.94

यश् चैतत् सौभरिचरितम् अनुस्मरति पठति शृणोति अवधारयति लेखयति तस्याष्टौ जन्मन्य् असन्मतिर् असद्धर्मो वा मनसो ऽसन्मार्गाचरणम् अशेषहेयेषु वा ममत्वं न भवति

yaś caitat saubharicaritam anusmarati paṭhati śṛṇoti avadhārayati lekhayati tasyāṣṭau janmany asanmatir asaddharmo vā manaso 'sanmārgācaraṇam aśeṣaheyeṣu vā mamatvaṃ na bhavati

4.2.95