पराशर उवाच —

एवं दैत्यवधं कृष्णो बलदेवसहायवान् । चक्रे दुष्टक्षितीशानां तथैव जगतः कृते

evaṃ daityavadhaṃ kṛṣṇo baladevasahāyavān / cakre duṣṭakṣitīśānāṃ tathaiva jagataḥ kṛte

5.37.1

क्षितेश् च भारं भगवान् फाल्गुनेन समं विभुः । अवतारयाम् आस हरिः समस्ताक्षौहिणीवधात्

kṣiteś ca bhāraṃ bhagavān phālgunena samaṃ vibhuḥ / avatārayām āsa hariḥ samastākṣauhiṇīvadhāt

5.37.2

शापव्याजेन विप्राणाम् उपसंहृतवान् कुलम् ॥ विप्_५,३७।३च्द् ॥ उत्सृज्य द्वारकां कृष्णस् त्यक्त्वा मानुष्यम् आत्मभूः । सांशो विष्णुमयं स्थानं प्रविवेश पुनर् निजम्

śāpavyājena viprāṇām upasaṃhṛtavān kulam // ViP_5,37.3cd // utsṛjya dvārakāṃ kṛṣṇas tyaktvā mānuṣyam ātmabhūḥ / sāṃśo viṣṇumayaṃ sthānaṃ praviveśa punar nijam

5.37.4

मैत्रेय उवाच —

स विप्रशापव्याजेन संजह्रे स्वकुलं कथम् । कथं च मानुषं देहम् उत्ससर्ज जनार्दनः

sa vipraśāpavyājena saṃjahre svakulaṃ katham / kathaṃ ca mānuṣaṃ deham utsasarja janārdanaḥ

5.37.5

पराशर उवाच —

पिण्डारके महातीर्थे दृष्टा यदुकुमारकैः ॥ विप्_५,३७।६च्द् ॥ ततस् ते यौवनोन्मत्ता भाविकार्यप्रचोदिताः । साम्बं जाम्बवतीपुत्रं भूषयित्वा स्त्रियं यथा

piṇḍārake mahātīrthe dṛṣṭā yadukumārakaiḥ // ViP_5,37.6cd // tatas te yauvanonmattā bhāvikāryapracoditāḥ / sāmbaṃ jāmbavatīputraṃ bhūṣayitvā striyaṃ yathā

5.37.7

प्रसृतास् तान् मुनीन् ऊचुः प्रणिपातपुरःसरम् । इयं स्त्री पुत्रकामस्य बभ्रोः किं जनयिष्यति

prasṛtās tān munīn ūcuḥ praṇipātapuraḥsaram / iyaṃ strī putrakāmasya babhroḥ kiṃ janayiṣyati

5.37.8

इत्य् उक्तास् तैः कुमारास् ते आचचक्षुर् यथातथम् । उग्रसेनाय मुसलं जज्ञे साम्बस्य चोदरात्

ity uktās taiḥ kumārās te ācacakṣur yathātatham / ugrasenāya musalaṃ jajñe sāmbasya codarāt

5.37.10

तद् उग्रसेनो मुसलम् अयश्चूर्णम् अकारयत् । जज्ञे स चैरकाश् चूर्णः प्रक्षिप्तस् तैर् महोदधौ

tad ugraseno musalam ayaścūrṇam akārayat / jajñe sa cairakāś cūrṇaḥ prakṣiptas tair mahodadhau

5.37.11

मुसलस्याथ लोहस्य चूर्णितस्यान्धकैर् द्विज । खण्डं चूर्णयितुं शेकुर् नैकं ते तोमराकृति

musalasyātha lohasya cūrṇitasyāndhakair dvija / khaṇḍaṃ cūrṇayituṃ śekur naikaṃ te tomarākṛti

5.37.12

तद् अप्य् अम्बुनिधौ क्षिप्तं मत्स्यो जग्राह जालिभिः । घातितस्योदरात् तस्य लुब्धो जग्राह तं जराः

tad apy ambunidhau kṣiptaṃ matsyo jagrāha jālibhiḥ / ghātitasyodarāt tasya lubdho jagrāha taṃ jarāḥ

5.37.13

विज्ञातपरमार्थो ऽपि भगवान् मधुसूदनः । नैच्छत् तद् अन्यथाकर्तुं विधिना यत् समाहितम्

vijñātaparamārtho 'pi bhagavān madhusūdanaḥ / naicchat tad anyathākartuṃ vidhinā yat samāhitam

5.37.14

देवैश् च प्रहितो दूतः प्रणिपत्याह केशवम् । रहस्य् एवम् अहं दूतः प्रहितो भगवन् सुरैः

devaiś ca prahito dūtaḥ praṇipatyāha keśavam / rahasy evam ahaṃ dūtaḥ prahito bhagavan suraiḥ

5.37.15

वस्वश्विमरुदादित्यरुद्रसाध्यादिभिः सह । विज्ञापयति वः शक्रस् तद् इदं श्रूयतां प्रभो

vasvaśvimarudādityarudrasādhyādibhiḥ saha / vijñāpayati vaḥ śakras tad idaṃ śrūyatāṃ prabho

5.37.16

भारावतारणार्थाय वर्षाणाम् अधिकं शतम् । भगवान् अवतीर्णो ऽत्र त्रिदशैः संप्रसादितः

bhārāvatāraṇārthāya varṣāṇām adhikaṃ śatam / bhagavān avatīrṇo 'tra tridaśaiḥ saṃprasāditaḥ

5.37.17

दुर्वृत्ता निहता दैत्या भुवो भारो ऽवतारितः । त्वया सनाथास् त्रिदशा भवन्तु त्रिदिवे सदा

durvṛttā nihatā daityā bhuvo bhāro 'vatāritaḥ / tvayā sanāthās tridaśā bhavantu tridive sadā

5.37.18

तद् अतीतं जगन्नाथ वर्षाणाम् अधिकं शतम् । इदानीं गम्यतां स्वर्गो भवता यदि रोचते

tad atītaṃ jagannātha varṣāṇām adhikaṃ śatam / idānīṃ gamyatāṃ svargo bhavatā yadi rocate

5.37.19

देवैर् विज्ञाप्यते चेदं अथात्रैव रतिस् तव । तत् स्थीयतां यथाकालम् आख्येयम् अनुजीविभिः

devair vijñāpyate cedaṃ athātraiva ratis tava / tat sthīyatāṃ yathākālam ākhyeyam anujīvibhiḥ

5.37.20

भगवान् उवाच —

यत् त्वम् आत्थाखिलं दूत वेद्म्य् एतद् अहम् अप्य् उत । प्रारब्ध एव हि मया यादवानाम् अपि क्षयः

yat tvam ātthākhilaṃ dūta vedmy etad aham apy uta / prārabdha eva hi mayā yādavānām api kṣayaḥ

5.37.21

भुवो नाद्यापि भारो ऽयं यादवैर् अनिबर्हितैः । अवतार्य करोम्य् एतत् सप्तरात्रेण सत्वरः

bhuvo nādyāpi bhāro 'yaṃ yādavair anibarhitaiḥ / avatārya karomy etat saptarātreṇa satvaraḥ

5.37.22

यथा गृहीतम् अम्भोधेर् दत्त्वाहं द्वारकाभुवम् । यादवान् उपसंहृत्य यास्यामि त्रिदशालयम्

yathā gṛhītam ambhodher dattvāhaṃ dvārakābhuvam / yādavān upasaṃhṛtya yāsyāmi tridaśālayam

5.37.23

मनुष्यदेहम् उत्सृज्य संकर्षणसहायवान् । प्राप्त एवास्मि मन्तव्यो देवेन्द्रेण तथा सुरैः

manuṣyadeham utsṛjya saṃkarṣaṇasahāyavān / prāpta evāsmi mantavyo devendreṇa tathā suraiḥ

5.37.24

जरासंधादयो ये ऽन्ये निहता भारहेतवः । क्षितेस् तेभ्यः कुमारो ऽपि यदूनां नापचीयते

jarāsaṃdhādayo ye 'nye nihatā bhārahetavaḥ / kṣites tebhyaḥ kumāro 'pi yadūnāṃ nāpacīyate

5.37.25

तद् एनं सुमहाभारम् अवतार्य क्षितेर् अहम् । यास्याम्य् अमरलोकस्य पालनाय ब्रवीहि तान्

tad enaṃ sumahābhāram avatārya kṣiter aham / yāsyāmy amaralokasya pālanāya bravīhi tān

5.37.26

पराशर उवाच —

इत्य् उक्तो वासुदेवेन देवदूतः प्रणम्य तम् । मैत्रेय दिव्यया गत्या देवराजान्तिकं ययौ

ity ukto vāsudevena devadūtaḥ praṇamya tam / maitreya divyayā gatyā devarājāntikaṃ yayau

5.37.27

भगवान् अप्य् अथोत्पातान् दिव्यभौमान्तरिक्षगान् । ददर्श द्वारकापुर्यां विनाशाय दिवानिशम्

bhagavān apy athotpātān divyabhaumāntarikṣagān / dadarśa dvārakāpuryāṃ vināśāya divāniśam

5.37.28

तान् दृष्ट्वा यादवान् आह पश्यध्वम् अतिदारुणान् । महोत्पाताञ् छमायैषां प्रभासं याम मा चिरम्

tān dṛṣṭvā yādavān āha paśyadhvam atidāruṇān / mahotpātāñ chamāyaiṣāṃ prabhāsaṃ yāma mā ciram

5.37.29

महाभागवतः प्राह प्रणिपत्योद्धवो हरिम् । भगवन् यन् मया कार्यं तद् आज्ञापय साम्प्रतम् । मन्ये कुलम् इदं सर्वं भगवान् संहरिष्यति

mahābhāgavataḥ prāha praṇipatyoddhavo harim / bhagavan yan mayā kāryaṃ tad ājñāpaya sāmpratam / manye kulam idaṃ sarvaṃ bhagavān saṃhariṣyati

5.37.30

नाशायास्य निमित्तानि कुलस्याच्युत लक्षये

nāśāyāsya nimittāni kulasyācyuta lakṣaye

5.37.31

भगवान् उवाच —

गच्छ त्वं दिव्यया गत्या मत्प्रसादसमुत्थया । बदरीकाश्रमं पुण्यं गन्धमादनपर्वते । नरनारायणस्थाने तत्पावितमहीतले

gaccha tvaṃ divyayā gatyā matprasādasamutthayā / badarīkāśramaṃ puṇyaṃ gandhamādanaparvate / naranārāyaṇasthāne tatpāvitamahītale

5.37.32

मन्मना मत्प्रसादेन तत्र सिद्धिम् अवाप्स्यसि । अहं स्वर्गं गमिष्यामि उपसंहृत्य वै कुलम्

manmanā matprasādena tatra siddhim avāpsyasi / ahaṃ svargaṃ gamiṣyāmi upasaṃhṛtya vai kulam

5.37.33

द्वारकां च मया त्यक्तां समुद्रः प्लावयिष्यति

dvārakāṃ ca mayā tyaktāṃ samudraḥ plāvayiṣyati

5.37.34

पराशर उवाच —

इत्य् उक्तः प्रणिपत्यैनं जगाम स तदोद्धवः । नरनारायणस्थानं केशवेनानुमोदितः

ity uktaḥ praṇipatyainaṃ jagāma sa tadoddhavaḥ / naranārāyaṇasthānaṃ keśavenānumoditaḥ

5.37.35

ततस् ते यादवाः सर्वे रथान् आरुह्य शीघ्रगान् । प्रभासं प्रययुः सार्धं कृष्णरामादिभिर् द्विज

tatas te yādavāḥ sarve rathān āruhya śīghragān / prabhāsaṃ prayayuḥ sārdhaṃ kṛṣṇarāmādibhir dvija

5.37.36

प्राप्य प्रभासं प्रयताः स्नातास् ते कुकुरान्धकाः । चक्रुस् तत्र मुदा पानं वासुदेवानुमोदिताः

prāpya prabhāsaṃ prayatāḥ snātās te kukurāndhakāḥ / cakrus tatra mudā pānaṃ vāsudevānumoditāḥ

5.37.37

पिबतां तत्र वै तेषां संघर्षेण परस्परम् । अतिवादेन्धनो जज्ञे कलहाग्निः क्षयावहः

pibatāṃ tatra vai teṣāṃ saṃgharṣeṇa parasparam / ativādendhano jajñe kalahāgniḥ kṣayāvahaḥ

5.37.38

श्रीपराशरः —

जघ्नुः परस्परं ते तु शस्त्रैर् दैवबलात्कृताः । क्षीणशस्त्राश् च जगृहुः प्रत्यासन्नाम् अथैरकाम्

jaghnuḥ parasparaṃ te tu śastrair daivabalātkṛtāḥ / kṣīṇaśastrāś ca jagṛhuḥ pratyāsannām athairakām

5.37.39

एरका तु गृहीता तैर् वज्रभूतेव लक्ष्यते । तया परस्परं जघ्नुः संप्रहारे सुदारुणे

erakā tu gṛhītā tair vajrabhūteva lakṣyate / tayā parasparaṃ jaghnuḥ saṃprahāre sudāruṇe

5.37.40

प्रद्युम्नसाम्बप्रमुखाः कृतवर्माथ सात्यकिः । अनिरुद्धादयश् चान्ये पृथुर् विपृथुर् एव च

pradyumnasāmbapramukhāḥ kṛtavarmātha sātyakiḥ / aniruddhādayaś cānye pṛthur vipṛthur eva ca

5.37.41

चारुवर्मा चारुकश् च तथाक्रूरादयो द्विज । एरकारूपिभिर् वज्रैस् ते निजघ्नुः परस्परम्

cāruvarmā cārukaś ca tathākrūrādayo dvija / erakārūpibhir vajrais te nijaghnuḥ parasparam

5.37.42

निवारयाम् आस हरिर् यादवांस् ते च केशवम् । सहायं मेनिरे प्राप्तं ते निजघ्नुः परस्परम्

nivārayām āsa harir yādavāṃs te ca keśavam / sahāyaṃ menire prāptaṃ te nijaghnuḥ parasparam

5.37.43

कृष्णो ऽपि कुपितस् तेषाम् एरकामुष्टिम् आददे । वधाय सो ऽपि मुसलं मुष्टिर् लोहम् अभूत् तदा

kṛṣṇo 'pi kupitas teṣām erakāmuṣṭim ādade / vadhāya so 'pi musalaṃ muṣṭir loham abhūt tadā

5.37.44

जघान तेन निःशेषान् यादवान् आततायिनः । जघ्नुश् च सहसाभ्येत्य तथान्ये वै परस्परम्

jaghāna tena niḥśeṣān yādavān ātatāyinaḥ / jaghnuś ca sahasābhyetya tathānye vai parasparam

5.37.45

ततश् चार्णवमध्येन जैत्रो ऽसौ चक्रिणो रथः । पश्यतो दारुकस्याशु हृतो ऽश्वैर् द्विजसत्तम

tataś cārṇavamadhyena jaitro 'sau cakriṇo rathaḥ / paśyato dārukasyāśu hṛto 'śvair dvijasattama

5.37.46

चक्रं तथा गदा शार्ङ्गतूणी शङ्खो ऽसिर् एव च । प्रदक्षिणं हरिं कृत्वा जग्मुर् आदित्यवर्त्मना

cakraṃ tathā gadā śārṅgatūṇī śaṅkho 'sir eva ca / pradakṣiṇaṃ hariṃ kṛtvā jagmur ādityavartmanā

5.37.47

क्षणेन नाभवत् कश्चिद् यादवानाम् अघातितः । ऋते कृष्णं महाबाहुं दारुकं च महामुने

kṣaṇena nābhavat kaścid yādavānām aghātitaḥ / ṛte kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ dārukaṃ ca mahāmune

5.37.48

चङ्क्रम्यमाणौ तौ रामं वृक्षमूले कृतासनम् । ददृशाते मुखाच् चास्य निष्क्रामन्तं महोरगम्

caṅkramyamāṇau tau rāmaṃ vṛkṣamūle kṛtāsanam / dadṛśāte mukhāc cāsya niṣkrāmantaṃ mahoragam

5.37.49

निष्क्रम्य स मुखात् तस्य महाभोगो भुजंगमः । प्रययाव् अर्णवं सिद्धैः पूज्यमानस् तथोरगैः

niṣkramya sa mukhāt tasya mahābhogo bhujaṃgamaḥ / prayayāv arṇavaṃ siddhaiḥ pūjyamānas tathoragaiḥ

5.37.50

ततो ऽर्घम् आदाय तदा जलधिः संमुखं ययौ । प्रविवेश च तत्तोयं पूजितः पन्नगोत्तमैः

tato 'rgham ādāya tadā jaladhiḥ saṃmukhaṃ yayau / praviveśa ca tattoyaṃ pūjitaḥ pannagottamaiḥ

5.37.51

दृष्ट्वा बलस्य निर्याणं दारुकं प्राह केशवः । इदं सर्वं त्वम् आचक्ष्व वसुदेवोग्रसेनयोः

dṛṣṭvā balasya niryāṇaṃ dārukaṃ prāha keśavaḥ / idaṃ sarvaṃ tvam ācakṣva vasudevograsenayoḥ

5.37.52

निर्याणं बलभद्रस्य यादवानां तथा क्षयम् । योगे स्थित्वाहम् अप्य् एतत् परित्यक्ष्ये कलेवरम्

niryāṇaṃ balabhadrasya yādavānāṃ tathā kṣayam / yoge sthitvāham apy etat parityakṣye kalevaram

5.37.53

वाच्यश् च द्वारकावासी जनः सर्वस् तथाहुकः । यथेमां नगरीं सर्वां समुद्रः प्लावयिष्यति

vācyaś ca dvārakāvāsī janaḥ sarvas tathāhukaḥ / yathemāṃ nagarīṃ sarvāṃ samudraḥ plāvayiṣyati

5.37.54

तस्माद् भवद्भिः सज्जैस् तु प्रतीक्ष्यो ह्य् अर्जुनागमः । न स्थेयं द्वारकामध्ये निष्क्रान्ते तत्र पाण्डवे

tasmād bhavadbhiḥ sajjais tu pratīkṣyo hy arjunāgamaḥ / na stheyaṃ dvārakāmadhye niṣkrānte tatra pāṇḍave

5.37.55

तेनैव सह गन्तव्यं यत्र याति स कौरवः

tenaiva saha gantavyaṃ yatra yāti sa kauravaḥ

5.37.56

गत्वा च ब्रूहि कौन्तेयम् अर्जुनं वचनान् मम । पालनीयस् त्वया शक्त्या जनो ऽयं मत्परिग्रहः

gatvā ca brūhi kaunteyam arjunaṃ vacanān mama / pālanīyas tvayā śaktyā jano 'yaṃ matparigrahaḥ

5.37.57

इत्य् अर्जुनेन सहितो द्वारवत्या भवाञ् जनम् । गृहीत्वा यातु वज्रश् च यदुराजो भविष्यति

ity arjunena sahito dvāravatyā bhavāñ janam / gṛhītvā yātu vajraś ca yadurājo bhaviṣyati

5.37.58

पराशर उवाच —

इत्य् उक्तो दारुकः कृष्णं प्रणिपत्य पुनः पुनः । प्रदक्षिणं च बहुशः कृत्वा प्रायाद् यथोदितम्

ity ukto dārukaḥ kṛṣṇaṃ praṇipatya punaḥ punaḥ / pradakṣiṇaṃ ca bahuśaḥ kṛtvā prāyād yathoditam

5.37.59

स गत्वा च तथा चक्रे द्वारकायां तथार्जुनम् । आनिनाय महाबुद्धिर् वज्रं चक्रे तथा नृपम्

sa gatvā ca tathā cakre dvārakāyāṃ tathārjunam / ānināya mahābuddhir vajraṃ cakre tathā nṛpam

5.37.60

भगवान् अपि गोविन्दो वासुदेवात्मकं परम् । ब्रह्मात्मनि समारोप्य सर्वभूतेष्व् अधारयत्

bhagavān api govindo vāsudevātmakaṃ param / brahmātmani samāropya sarvabhūteṣv adhārayat

5.37.61

संमानयन् द्विजवचो दुर्वासा यद् उवाच ह । योगयुक्तो ऽभवत् पादं कृत्वा जानुनि सत्तम

saṃmānayan dvijavaco durvāsā yad uvāca ha / yogayukto 'bhavat pādaṃ kṛtvā jānuni sattama

5.37.62

आययौ च जरा नाम स तदा तत्र लुब्धकः । मुसलावशेषलोहैकसायकन्यस्ततोमरः

āyayau ca jarā nāma sa tadā tatra lubdhakaḥ / musalāvaśeṣalohaikasāyakanyastatomaraḥ

5.37.63

स तत्पादं मृगाकारम् अवेक्ष्याराद् अवस्थितः । तले विव्याध तेनैव तोमरेण द्विजोत्तम

sa tatpādaṃ mṛgākāram avekṣyārād avasthitaḥ / tale vivyādha tenaiva tomareṇa dvijottama

5.37.64

गतश् च ददृशे तत्र चतुर्बाहुधरं नरम् । प्रणिपत्याह चैवैनं प्रसीदेति पुनः पुनः

gataś ca dadṛśe tatra caturbāhudharaṃ naram / praṇipatyāha caivainaṃ prasīdeti punaḥ punaḥ

5.37.65

अजानता कृतम् इदं मया हरिणशङ्कया । क्षम्यतां नात्मपापेन दग्धं मां दग्धुम् अर्हसि

ajānatā kṛtam idaṃ mayā hariṇaśaṅkayā / kṣamyatāṃ nātmapāpena dagdhaṃ māṃ dagdhum arhasi

5.37.66

ततस् तं भगवान् आह न ते ऽस्ति भयम् अण्व् अपि । गच्छ त्वं मत्प्रसादेन लुब्ध स्वर्गं सुरास्पदम्

tatas taṃ bhagavān āha na te 'sti bhayam aṇv api / gaccha tvaṃ matprasādena lubdha svargaṃ surāspadam

5.37.67

विमानम् आगतं सद्यस् तद्वाक्यसमनन्तरम् । आरुह्य प्रययौ स्वर्गं लुब्धकस् तत्प्रसादतः

vimānam āgataṃ sadyas tadvākyasamanantaram / āruhya prayayau svargaṃ lubdhakas tatprasādataḥ

5.37.68

गते तस्मिन् स भगवान् संयोज्यात्मानम् आत्मनि । ब्रह्मभूते ऽव्यये ऽचिन्त्ये वासुदेवमये ऽमले

gate tasmin sa bhagavān saṃyojyātmānam ātmani / brahmabhūte 'vyaye 'cintye vāsudevamaye 'male

5.37.69

अजन्मन्य् अजरे ऽनाशिन्य् अप्रमेये ऽखिलात्मनि । तत्याज मानुषं देहम् अतीत्य त्रिविधां गतिम्

ajanmany ajare 'nāśiny aprameye 'khilātmani / tatyāja mānuṣaṃ deham atītya trividhāṃ gatim

5.37.70