पराशर उवाच —

कदाचिच् छकटस्याधः शयानो मधुसूदनः । चिक्षेप चरणाव् ऊर्ध्वं स्तन्यार्थी प्ररुरोद च

kadācic chakaṭasyādhaḥ śayāno madhusūdanaḥ / cikṣepa caraṇāv ūrdhvaṃ stanyārthī praruroda ca

5.6.1

तस्य पादप्रहारेण शकटं परिवर्तितम् । विध्वस्तकुम्भभाण्डं तद् विपरीतं पपात च

tasya pādaprahāreṇa śakaṭaṃ parivartitam / vidhvastakumbhabhāṇḍaṃ tad viparītaṃ papāta ca

5.6.2

ततो हाहाकृतः सर्वो गोपगोपीजनो द्विज । आजगामाथ ददृशे बालम् उत्तानशायिनम्

tato hāhākṛtaḥ sarvo gopagopījano dvija / ājagāmātha dadṛśe bālam uttānaśāyinam

5.6.3

गोपाः केनेति केनेदं शकटं परिवर्तितम् । तत्रैव बालकाः प्रोचुर् बालेनानेन पातितम्

gopāḥ keneti kenedaṃ śakaṭaṃ parivartitam / tatraiva bālakāḥ procur bālenānena pātitam

5.6.4

रुदता दृष्टम् अस्माभिः पादविक्षेपताडितम् । शकटं परिवृत्तं वै नैतद् अन्यस्य चेष्टितम्

rudatā dṛṣṭam asmābhiḥ pādavikṣepatāḍitam / śakaṭaṃ parivṛttaṃ vai naitad anyasya ceṣṭitam

5.6.5

ततः पुनर् अतीवासन् गोपा विस्मितचेतसः । नन्दगोपो ऽपि जग्राह बालम् अत्यन्तविस्मितः

tataḥ punar atīvāsan gopā vismitacetasaḥ / nandagopo 'pi jagrāha bālam atyantavismitaḥ

5.6.6

यशोदा शकटारूढभग्नभाण्डकपालिकाः । शकटं चार्चयाम् आस दधिपुष्पफलाक्षतैः

yaśodā śakaṭārūḍhabhagnabhāṇḍakapālikāḥ / śakaṭaṃ cārcayām āsa dadhipuṣpaphalākṣataiḥ

5.6.7

गर्गश् च गोकुले तत्र वसुदेवप्रचोदितः । प्रच्छन्न एव गोपानां संस्कारान् अकरोत् तयोः

gargaś ca gokule tatra vasudevapracoditaḥ / pracchanna eva gopānāṃ saṃskārān akarot tayoḥ

5.6.8

ज्येष्ठं च रामम् इत्य् आह कृष्णं चैव तथापरम् । गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो नाम कुर्वन् महामतिः

jyeṣṭhaṃ ca rāmam ity āha kṛṣṇaṃ caiva tathāparam / gargo matimatāṃ śreṣṭho nāma kurvan mahāmatiḥ

5.6.9

स्वल्पेनैव हि कालेन रिङ्गिणौ तौ तदा व्रजे । घृष्टजानुकरौ विप्र बभूवतुर् उभाव् अपि

svalpenaiva hi kālena riṅgiṇau tau tadā vraje / ghṛṣṭajānukarau vipra babhūvatur ubhāv api

5.6.10

करीषभस्मदिग्धाङ्गौ भ्रममाणाव् इतस् ततः । न निवारयितुं सेहे यशोदा न च रोहिणी

karīṣabhasmadigdhāṅgau bhramamāṇāv itas tataḥ / na nivārayituṃ sehe yaśodā na ca rohiṇī

5.6.11

गोवाटमध्ये क्रीडन्तौ वत्सवाटगतौ पुनः । तदहर्जातगोवत्सपुच्छाकर्षणतत्परौ

govāṭamadhye krīḍantau vatsavāṭagatau punaḥ / tadaharjātagovatsapucchākarṣaṇatatparau

5.6.12

यदा यशोदा तौ बालाव् एकस्थानचराव् उभौ । शशाक नो वारयितुं क्रीडन्ताव् अतिचञ्चलौ

yadā yaśodā tau bālāv ekasthānacarāv ubhau / śaśāka no vārayituṃ krīḍantāv aticañcalau

5.6.13

दाम्ना बद्ध्वा तदा मध्ये निबबन्ध उलूखले । कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् आह चेदम् अमर्षिता

dāmnā baddhvā tadā madhye nibabandha ulūkhale / kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam āha cedam amarṣitā

5.6.14

यदि शक्नोषि गच्छ त्वम् अतिचञ्चलचेष्टित । इत्य् उक्त्वा च निजं कर्म सा चकार कुटुम्बिनी

yadi śaknoṣi gaccha tvam aticañcalaceṣṭita / ity uktvā ca nijaṃ karma sā cakāra kuṭumbinī

5.6.15

व्यग्रायाम् अथ तस्यां स कर्षमाण उलूखलम् । यमलार्जुनमध्येन जगाम कमलेक्षणः

vyagrāyām atha tasyāṃ sa karṣamāṇa ulūkhalam / yamalārjunamadhyena jagāma kamalekṣaṇaḥ

5.6.16

कर्षता वृक्षयोर् मध्ये तिर्यग्गतम् उलूखलम् । भग्नाव् उत्तुङ्गशाखाग्रौ तेन तौ यमलार्जुनौ

karṣatā vṛkṣayor madhye tiryaggatam ulūkhalam / bhagnāv uttuṅgaśākhāgrau tena tau yamalārjunau

5.6.17

ततः कटकटाशब्दसमाकर्णनकातरः । आजगाम व्रजजनो ददृशे च महाद्रुमौ

tataḥ kaṭakaṭāśabdasamākarṇanakātaraḥ / ājagāma vrajajano dadṛśe ca mahādrumau

5.6.18

भग्नस्कन्धौ निपतितौ भग्नशाखौ महीतले । नवोद्गताल्पदन्तांशुसितहासं च बालकम् । तयोर् मध्यगतं बद्धं दाम्ना गाढं तथोदरे

bhagnaskandhau nipatitau bhagnaśākhau mahītale / navodgatālpadantāṃśusitahāsaṃ ca bālakam / tayor madhyagataṃ baddhaṃ dāmnā gāḍhaṃ tathodare

5.6.19

ततश् च दामोदरतां स ययौ दामबन्धनात्

tataś ca dāmodaratāṃ sa yayau dāmabandhanāt

5.6.20

गोपवृद्धास् ततः सर्वे नन्दगोपपुरोगमाः । मन्त्रयाम् आसुर् उद्विग्ना महोत्पातातिभीरवः

gopavṛddhās tataḥ sarve nandagopapurogamāḥ / mantrayām āsur udvignā mahotpātātibhīravaḥ

5.6.21

स्थानेनेह न नः कार्यं व्रजामो ऽन्यन् महावनम् । उत्पाता बहवो ह्य् अत्र दृश्यन्ते नाशहेतवः

sthāneneha na naḥ kāryaṃ vrajāmo 'nyan mahāvanam / utpātā bahavo hy atra dṛśyante nāśahetavaḥ

5.6.22

पूतनाया विनाशश् च शकटस्य विपर्ययः । विना वातादिदोषेण द्रुमयोः पतनं तथा

pūtanāyā vināśaś ca śakaṭasya viparyayaḥ / vinā vātādidoṣeṇa drumayoḥ patanaṃ tathā

5.6.23

वृन्दावनम् इतः स्थानात् तस्माद् गच्छाम मा चिरम् । यावद् भौममहोत्पातदोषो नाभिभवेद् व्रजम्

vṛndāvanam itaḥ sthānāt tasmād gacchāma mā ciram / yāvad bhaumamahotpātadoṣo nābhibhaved vrajam

5.6.24

इति कृत्वा मतिं सर्वे गमने ते व्रजौकसः । ऊचुः स्वं स्वं कुलं शीघ्रं गम्यतां मा विलम्ब्यताम्

iti kṛtvā matiṃ sarve gamane te vrajaukasaḥ / ūcuḥ svaṃ svaṃ kulaṃ śīghraṃ gamyatāṃ mā vilambyatām

5.6.25

ततः क्षणेन प्रययुः शकटैर् गोधनैस् तथा । यूथशो वत्सपालांश् च कालयन्तो व्रजौकसः

tataḥ kṣaṇena prayayuḥ śakaṭair godhanais tathā / yūthaśo vatsapālāṃś ca kālayanto vrajaukasaḥ

5.6.26

द्रव्यावयवनिर्धूतं क्षणमात्रेण तत् तदा । काकभाससमाकीर्णं व्रजस्थानम् अभूद् द्विज

dravyāvayavanirdhūtaṃ kṣaṇamātreṇa tat tadā / kākabhāsasamākīrṇaṃ vrajasthānam abhūd dvija

5.6.27

वृन्दावनं भगवता कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । शुभेन मनसा ध्यातं गवां वृद्धिम् अभीप्सता

vṛndāvanaṃ bhagavatā kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā / śubhena manasā dhyātaṃ gavāṃ vṛddhim abhīpsatā

5.6.28

ततस् तत्रातिरूक्षे ऽपि घर्मकाले द्विजोत्तम । प्रावृट्काल इवोद्भूतं नवशष्पं समन्ततः

tatas tatrātirūkṣe 'pi gharmakāle dvijottama / prāvṛṭkāla ivodbhūtaṃ navaśaṣpaṃ samantataḥ

5.6.29

स समावासितः सर्वो व्रजो वृन्दावने ततः । शकटीवाटपर्यन्तश् चन्द्रार्धाकारसंस्थितिः

sa samāvāsitaḥ sarvo vrajo vṛndāvane tataḥ / śakaṭīvāṭaparyantaś candrārdhākārasaṃsthitiḥ

5.6.30

वत्सपालौ च संवृत्तौ रामदामोदरौ ततः । एकस्थानस्थितौ गोष्ठे चेरतुर् बाललीलया

vatsapālau ca saṃvṛttau rāmadāmodarau tataḥ / ekasthānasthitau goṣṭhe ceratur bālalīlayā

5.6.31

बर्हिपत्रकृतापीडौ वन्यपुष्पावतंसकौ । गोपवेणुकृतातोद्यौ पत्रवाद्यकृतस्वनौ

barhipatrakṛtāpīḍau vanyapuṣpāvataṃsakau / gopaveṇukṛtātodyau patravādyakṛtasvanau

5.6.32

काकपक्षधरौ बालौ कुमाराव् इव पावकी । हसन्तौ च रमन्तौ च चेरतुस् तन् महावनम्

kākapakṣadharau bālau kumārāv iva pāvakī / hasantau ca ramantau ca ceratus tan mahāvanam

5.6.33

क्वचिद् धसन्ताव् अन्योन्यं क्रीडमानौ तथापरैः । गोपपुत्रैः समं वत्सांश् चारयन्तौ विचेरतुः

kvacid dhasantāv anyonyaṃ krīḍamānau tathāparaiḥ / gopaputraiḥ samaṃ vatsāṃś cārayantau viceratuḥ

5.6.34

कालेन गच्छता तौ तु सप्तवर्षौ महाव्रजे । सर्वस्य जगतः पालौ वत्सपालौ बभूवतुः

kālena gacchatā tau tu saptavarṣau mahāvraje / sarvasya jagataḥ pālau vatsapālau babhūvatuḥ

5.6.35

प्रावृट्कालस् ततो ऽतीव मेघौघस्थगिताम्बरः । बभूव वारिधाराभिर् ऐक्यं कुर्वन् दिशाम् इव

prāvṛṭkālas tato 'tīva meghaughasthagitāmbaraḥ / babhūva vāridhārābhir aikyaṃ kurvan diśām iva

5.6.36

प्ररूढनवशष्पाढ्या शक्रगोपास्तृता मही । तदा मारकतेवासीत् पद्मरागविभूषिता

prarūḍhanavaśaṣpāḍhyā śakragopāstṛtā mahī / tadā mārakatevāsīt padmarāgavibhūṣitā

5.6.37

ऊहुर् उन्मार्गवाहीनि निम्नगाम्भांसि सर्वतः । मनांसि दुर्विनीतानां प्राप्य लक्ष्मीं नवाम् इव

ūhur unmārgavāhīni nimnagāmbhāṃsi sarvataḥ / manāṃsi durvinītānāṃ prāpya lakṣmīṃ navām iva

5.6.38

न रेजे ऽन्तरितश् चन्द्रो निर्मलो मलिनैर् घनैः । सद्वाक्यवादो मूर्खाणां प्रगल्भाभिर् इवोक्तिभिः

na reje 'ntaritaś candro nirmalo malinair ghanaiḥ / sadvākyavādo mūrkhāṇāṃ pragalbhābhir ivoktibhiḥ

5.6.39

निर्गुणेनापि चापेन शक्रस्य गगने पदम् । अवाप्यताविवेकस्य नृपस्येव परिग्रहे

nirguṇenāpi cāpena śakrasya gagane padam / avāpyatāvivekasya nṛpasyeva parigrahe

5.6.40

मेघपृष्ठे बलाकानां रराज विमला ततिः । दुर्वृत्ते वृत्तचेष्टेव कुलीनस्यातिशोभना

meghapṛṣṭhe balākānāṃ rarāja vimalā tatiḥ / durvṛtte vṛttaceṣṭeva kulīnasyātiśobhanā

5.6.41

न बबन्धाम्बरे स्थैर्यं विद्युद् अत्यन्तचञ्चला । मैत्रीव प्रवरे पुंसि दुर्जनेन प्रयोजिता

na babandhāmbare sthairyaṃ vidyud atyantacañcalā / maitrīva pravare puṃsi durjanena prayojitā

5.6.42

मार्गा बभूवुर् अस्पष्टा नवशष्पचयावृताः । अर्थान्तरम् अनुप्राप्ताः प्रजडानाम् इवोक्तयः

mārgā babhūvur aspaṣṭā navaśaṣpacayāvṛtāḥ / arthāntaram anuprāptāḥ prajaḍānām ivoktayaḥ

5.6.43

उन्मत्तशिखिसारङ्गे तस्मिन् काले महावने । कृष्णरामौ मुदा युक्तौ गोपालैश् चेरतुः सह

unmattaśikhisāraṅge tasmin kāle mahāvane / kṛṣṇarāmau mudā yuktau gopālaiś ceratuḥ saha

5.6.44

क्वचिद् गोभिः समं रम्यं गेयतानरताव् उभौ । चेरतुः क्वचिद् अत्यर्थं शीतवृक्षतलाश्रयौ

kvacid gobhiḥ samaṃ ramyaṃ geyatānaratāv ubhau / ceratuḥ kvacid atyarthaṃ śītavṛkṣatalāśrayau

5.6.45

क्वचित् कदम्बस्रक्चित्रौ मयूरस्रग्धरौ क्वचित् । विचित्रौ क्वचिद् आसातां विविधैर् गिरिधातुभिः

kvacit kadambasrakcitrau mayūrasragdharau kvacit / vicitrau kvacid āsātāṃ vividhair giridhātubhiḥ

5.6.46

पर्णशय्यासु संसुप्तौ क्वचिन् निद्रान्तरैषिणौ । क्वचिद् गर्जति जीमूते हाहाकाररवादृतौ

parṇaśayyāsu saṃsuptau kvacin nidrāntaraiṣiṇau / kvacid garjati jīmūte hāhākāraravādṛtau

5.6.47

गायताम् अन्यगोपानां प्रशंसापरमौ क्वचित् । मयूरकेकानुगतौ गोपवेणुप्रवादकौ

gāyatām anyagopānāṃ praśaṃsāparamau kvacit / mayūrakekānugatau gopaveṇupravādakau

5.6.48

इति नानाविधैर् भावैर् उत्तमप्रीतिसंयुतौ । क्रीडन्तौ तौ वने तस्मिञ् चेरतुस् तुष्टमानसौ

iti nānāvidhair bhāvair uttamaprītisaṃyutau / krīḍantau tau vane tasmiñ ceratus tuṣṭamānasau

5.6.49

विकाले च यथाजोषं व्रजम् एत्य महाबलौ ॥ विप्_५,६।५०च्द् ॥ गोपैः समानैः सहितौ क्रीडन्ताव् अमराव् इव

vikāle ca yathājoṣaṃ vrajam etya mahābalau // ViP_5,6.50cd // gopaiḥ samānaiḥ sahitau krīḍantāv amarāv iva

5.6.51