मैत्रेय उवाच —

व्याख्याता भवता सर्गवंशमन्वन्तरस्थितिः । वंशानुचरितं चैव विस्तरेण महामुने

vyākhyātā bhavatā sargavaṃśamanvantarasthitiḥ / vaṃśānucaritaṃ caiva vistareṇa mahāmune

6.1.1

मैत्रेयः —

श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं त्वत्तो यथावद् उपसंहृतिम् । महाप्रलयसंज्ञां च कल्पान्ते च महामुने

śrotum icchāmy ahaṃ tvatto yathāvad upasaṃhṛtim / mahāpralayasaṃjñāṃ ca kalpānte ca mahāmune

6.1.2

पराशर उवाच —

मैत्रेय श्रूयतां मत्तो यथावद् उपसंहृतिः । कल्पान्ते प्राकृते चैव प्रलये जायते यथा

maitreya śrūyatāṃ matto yathāvad upasaṃhṛtiḥ / kalpānte prākṛte caiva pralaye jāyate yathā

6.1.3

अहोरात्रं पितॄणां तु मासो ऽब्दस् त्रिदिवौकसाम् । चतुर्युगसहस्रे तु ब्रह्मणो द्वे द्विजोत्तम

ahorātraṃ pitṝṇāṃ tu māso 'bdas tridivaukasām / caturyugasahasre tu brahmaṇo dve dvijottama

6.1.4

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चैव चतुर्युगम् । दिव्यैर् वर्षसहस्रैस् तु तद् द्वादशभिर् उच्यते

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś caiva caturyugam / divyair varṣasahasrais tu tad dvādaśabhir ucyate

6.1.5

चतुर्युगाण्य् अशेषाणि सदृशानि स्वरूपतः । आद्यं कृतयुगं मुक्त्वा मैत्रेयान्त्यं तथा कलिम्

caturyugāṇy aśeṣāṇi sadṛśāni svarūpataḥ / ādyaṃ kṛtayugaṃ muktvā maitreyāntyaṃ tathā kalim

6.1.6

आद्ये कृतयुगे सर्गो ब्रह्मणा क्रियते यतः । क्रियते चोपसंहारस् तथान्ते च कलौ युगे

ādye kṛtayuge sargo brahmaṇā kriyate yataḥ / kriyate copasaṃhāras tathānte ca kalau yuge

6.1.7

मैत्रेय उवाच —

कलेः स्वरूपं भगवन् विस्तराद् वक्तुम् अर्हसि । धर्मश् चतुष्पाद् भगवन् यस्मिन् विप्लवम् ऋच्छति

kaleḥ svarūpaṃ bhagavan vistarād vaktum arhasi / dharmaś catuṣpād bhagavan yasmin viplavam ṛcchati

6.1.8

पराशर उवाच —

कलेः स्वरूपं मैत्रेय यद् भवान् प्रष्टुम् इच्छति । तन् निबोध समासेन वर्तते यन् महामुने

kaleḥ svarūpaṃ maitreya yad bhavān praṣṭum icchati / tan nibodha samāsena vartate yan mahāmune

6.1.9

वर्णाश्रमाचारवती प्रवृत्तिर् न कलौ नृणाम् । न साम-ऋग्यजुर्वेदविनिष्पादनहैतुकी

varṇāśramācāravatī pravṛttir na kalau nṛṇām / na sāma-ṛgyajurvedaviniṣpādanahaitukī

6.1.10

विवाहा न कलौ धर्म्या न शिष्यगुरुसंस्थितिः । न दाम्पत्यक्रमो नैव वह्निदेवात्मकः क्रमः

vivāhā na kalau dharmyā na śiṣyagurusaṃsthitiḥ / na dāmpatyakramo naiva vahnidevātmakaḥ kramaḥ

6.1.11

यत्र तत्र कुले जातो बली सर्वेश्वरः कलौ । सर्वेभ्य एव वर्णेभ्यो योग्यः कन्यावरोधने

yatra tatra kule jāto balī sarveśvaraḥ kalau / sarvebhya eva varṇebhyo yogyaḥ kanyāvarodhane

6.1.12

येन तेनैव योगेन द्विजातिर् दीक्षितः कलौ । यैव सैव च मैत्रेय प्रायश्चित्तक्रिया कलौ

yena tenaiva yogena dvijātir dīkṣitaḥ kalau / yaiva saiva ca maitreya prāyaścittakriyā kalau

6.1.13

सर्वम् एव कलौ शास्त्रं यस्य यद् वचनं द्विज । देवताश् च कलौ सर्वाः सर्वः सर्वस्य चाश्रमः

sarvam eva kalau śāstraṃ yasya yad vacanaṃ dvija / devatāś ca kalau sarvāḥ sarvaḥ sarvasya cāśramaḥ

6.1.14

उपवासस् तथायासो वित्तोत्सर्गस् तथा कलौ । धर्मो यथाभिरुचितैर् अनुष्ठानैर् अनुष्ठितः

upavāsas tathāyāso vittotsargas tathā kalau / dharmo yathābhirucitair anuṣṭhānair anuṣṭhitaḥ

6.1.15

वित्तेन भविता पुंसां स्वल्पेनाढ्यमदः कलौ । स्त्रीणां रूपमदश् चैव केशैर् एव भविष्यति

vittena bhavitā puṃsāṃ svalpenāḍhyamadaḥ kalau / strīṇāṃ rūpamadaś caiva keśair eva bhaviṣyati

6.1.16

सुवर्णमणिरत्नादौ वस्त्रे चोपक्षयं गते । कलौ स्त्रियो भविष्यन्ति तदा केशैर् अलंकृताः

suvarṇamaṇiratnādau vastre copakṣayaṃ gate / kalau striyo bhaviṣyanti tadā keśair alaṃkṛtāḥ

6.1.17

परित्यक्ष्यन्ति भर्तारं वित्तहीनं तथा स्त्रियः । भर्ता भविष्यति कलौ वित्तवान् एव योषिताम्

parityakṣyanti bhartāraṃ vittahīnaṃ tathā striyaḥ / bhartā bhaviṣyati kalau vittavān eva yoṣitām

6.1.18

यो यो ददाति बहुलं स स स्वामी तदा नृणाम् । स्वामित्वहेतुः संबन्धो भावी नाभिजनस् तदा

yo yo dadāti bahulaṃ sa sa svāmī tadā nṛṇām / svāmitvahetuḥ saṃbandho bhāvī nābhijanas tadā

6.1.19

गृहान्ता द्रव्यसंघाता द्रव्यान्ता च तथा मतिः । अर्थाश् चात्मोपभोगान्ता भविष्यन्ति कलौ युगे

gṛhāntā dravyasaṃghātā dravyāntā ca tathā matiḥ / arthāś cātmopabhogāntā bhaviṣyanti kalau yuge

6.1.20

स्त्रियः कलौ भविष्यन्ति स्वैरिण्यो ललितस्पृहाः । अन्यायावाप्तवित्तेषु पुरुषाश् च स्पृहालवः

striyaḥ kalau bhaviṣyanti svairiṇyo lalitaspṛhāḥ / anyāyāvāptavitteṣu puruṣāś ca spṛhālavaḥ

6.1.21

अभ्यर्थितो ऽपि सुहृदा स्वार्थहानिं न मानवः । पणार्धार्धार्धमात्रे ऽपि करिष्यति तदा द्विज

abhyarthito 'pi suhṛdā svārthahāniṃ na mānavaḥ / paṇārdhārdhārdhamātre 'pi kariṣyati tadā dvija

6.1.22

समानपौरुषं चेतो भावि विप्रेषु वै कलौ । क्षीरप्रदानसंबन्धि भावि गोषु च गौरवम्

samānapauruṣaṃ ceto bhāvi vipreṣu vai kalau / kṣīrapradānasaṃbandhi bhāvi goṣu ca gauravam

6.1.23

अनावृष्टिभयप्रायाः प्रजाः क्षुद्भयकातराः । भविष्यन्ति तदा सर्वा गगनासक्तदृष्टयः

anāvṛṣṭibhayaprāyāḥ prajāḥ kṣudbhayakātarāḥ / bhaviṣyanti tadā sarvā gaganāsaktadṛṣṭayaḥ

6.1.24

कन्दपर्णफलाहारास् तापसा इव मानवाः । आत्मानं घातयिष्यन्ति तदावृष्ट्यादिदुःखिताः

kandaparṇaphalāhārās tāpasā iva mānavāḥ / ātmānaṃ ghātayiṣyanti tadāvṛṣṭyādiduḥkhitāḥ

6.1.25

दुर्भिक्षम् एव सततं तदा क्लेशम् अनीश्वराः । प्राप्स्यन्ति व्याहतसुखप्रमोदा मानवाः कलौ

durbhikṣam eva satataṃ tadā kleśam anīśvarāḥ / prāpsyanti vyāhatasukhapramodā mānavāḥ kalau

6.1.26

अस्नानभोजिनो नाग्निदेवतातिथिपूजनम् । करिष्यन्ति कलौ प्राप्ते न च पित्र्योदकक्रियाम्

asnānabhojino nāgnidevatātithipūjanam / kariṣyanti kalau prāpte na ca pitryodakakriyām

6.1.27

लोलुपा ह्रस्वदेहाश् च बह्वन्नादनतत्पराः । बहुप्रजाल्पभाग्याश् च भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः

lolupā hrasvadehāś ca bahvannādanatatparāḥ / bahuprajālpabhāgyāś ca bhaviṣyanti kalau striyaḥ

6.1.28

उभाभ्याम् अथ पाणिभ्यां शिरःकण्डूयनं स्त्रियः । कुर्वन्त्यो गुरुभर्तॄणाम् आज्ञां भेत्स्यन्त्य् अनादृताः

ubhābhyām atha pāṇibhyāṃ śiraḥkaṇḍūyanaṃ striyaḥ / kurvantyo gurubhartṝṇām ājñāṃ bhetsyanty anādṛtāḥ

6.1.29

स्वपोषणपराः क्षुद्रा देहसंस्कारवर्जिताः । परुषानृतभाषिण्यो भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः

svapoṣaṇaparāḥ kṣudrā dehasaṃskāravarjitāḥ / paruṣānṛtabhāṣiṇyo bhaviṣyanti kalau striyaḥ

6.1.30

दुःशीला दुष्टशीलेषु कुर्वन्त्यः सततं स्पृहाम् । असद्वृत्ता भविष्यन्ति पुरुषेषु कुलाङ्गनाः

duḥśīlā duṣṭaśīleṣu kurvantyaḥ satataṃ spṛhām / asadvṛttā bhaviṣyanti puruṣeṣu kulāṅganāḥ

6.1.31

वेदादानं करिष्यन्ति बटवश् च तथाव्रताः । गृहस्थाश् च न होष्यन्ति न दास्यन्त्य् उचितान्य् अपि

vedādānaṃ kariṣyanti baṭavaś ca tathāvratāḥ / gṛhasthāś ca na hoṣyanti na dāsyanty ucitāny api

6.1.32

वनवासिनो भविष्यन्ति ग्राम्याहारपरिग्रहाः । भिक्षवश् चापि मित्रादिस्नेहसंबन्धयन्त्रणाः

vanavāsino bhaviṣyanti grāmyāhāraparigrahāḥ / bhikṣavaś cāpi mitrādisnehasaṃbandhayantraṇāḥ

6.1.33

अरक्षितारो हर्तारः शुल्कव्याजेन पार्थिवाः । हारिणो जनवित्तानां संप्राप्ते तु कलौ युगे

arakṣitāro hartāraḥ śulkavyājena pārthivāḥ / hāriṇo janavittānāṃ saṃprāpte tu kalau yuge

6.1.34

यो यो ऽश्वरथनागाढ्यः स स राजा भविष्यति । यश् च यश् चाबलः सर्वः स स भृत्यः कलौ युगे

yo yo 'śvarathanāgāḍhyaḥ sa sa rājā bhaviṣyati / yaś ca yaś cābalaḥ sarvaḥ sa sa bhṛtyaḥ kalau yuge

6.1.35

वैश्याः कृषिवणिज्यादि संत्यज्य निजकर्म यत् । शूद्रवृत्त्या प्रवर्त्स्यन्ति कारुकर्मोपजीविनः

vaiśyāḥ kṛṣivaṇijyādi saṃtyajya nijakarma yat / śūdravṛttyā pravartsyanti kārukarmopajīvinaḥ

6.1.36

भैक्ष्यव्रतास् तथा शूद्राः प्रव्रज्यालिङ्गिनो ऽधमाः । पाषण्डसंश्रयां वृत्तिम् आश्रयिष्यन्त्य् असंस्कृताः

bhaikṣyavratās tathā śūdrāḥ pravrajyāliṅgino 'dhamāḥ / pāṣaṇḍasaṃśrayāṃ vṛttim āśrayiṣyanty asaṃskṛtāḥ

6.1.37

दुर्भिक्षकरपीडाभिर् अतीवोपद्रुता जनाः । गोधूमान्नयवान्नाढ्यान् देशान् यास्यन्ति दुःखिताः

durbhikṣakarapīḍābhir atīvopadrutā janāḥ / godhūmānnayavānnāḍhyān deśān yāsyanti duḥkhitāḥ

6.1.38

वेदमार्गे प्रलीने च पाषण्डाढ्ये ततो जने । अधर्मवृद्ध्या लोकानाम् अल्पम् आयुर् भविष्यति

vedamārge pralīne ca pāṣaṇḍāḍhye tato jane / adharmavṛddhyā lokānām alpam āyur bhaviṣyati

6.1.39

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यमानेषु वै तपः । नरेषु नृपदोषेण बालमृत्युर् भविष्यति

aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyamāneṣu vai tapaḥ / nareṣu nṛpadoṣeṇa bālamṛtyur bhaviṣyati

6.1.40

भवित्री योषितां सूतिः पञ्चषट्सप्तवार्षिकी । नवाष्टदशवर्षाणां मनुष्याणां तथा कलौ

bhavitrī yoṣitāṃ sūtiḥ pañcaṣaṭsaptavārṣikī / navāṣṭadaśavarṣāṇāṃ manuṣyāṇāṃ tathā kalau

6.1.41

पलितोद्भवश् च भविता तदा द्वादशवार्षिकः । नातिजीवति वै कश्चित् कलौ वर्षाणि विंशतिः

palitodbhavaś ca bhavitā tadā dvādaśavārṣikaḥ / nātijīvati vai kaścit kalau varṣāṇi viṃśatiḥ

6.1.42

अल्पप्रज्ञा वृथालिङ्गा दुष्टान्तःकरणाः कलौ । यतस् ततो विनङ्क्ष्यन्ति कालेनाल्पेन मानवाः

alpaprajñā vṛthāliṅgā duṣṭāntaḥkaraṇāḥ kalau / yatas tato vinaṅkṣyanti kālenālpena mānavāḥ

6.1.43

यदा यदा हि पाषण्डवृद्धिर् मैत्रेय लक्ष्यते । तदा तदा कलेर् वृद्धिर् अनुमेया विचक्षणैः

yadā yadā hi pāṣaṇḍavṛddhir maitreya lakṣyate / tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā vicakṣaṇaiḥ

6.1.44

यदा यदा सतां हानिर् वेदमार्गानुसारिणाम् । तदा तदा कलेर् वृद्धिर् अनुमेया विचक्षणैः

yadā yadā satāṃ hānir vedamārgānusāriṇām / tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā vicakṣaṇaiḥ

6.1.45

प्रारम्भाश् चावसीदन्ति यदा धर्मकृतां नृणाम् । तदानुमेयं प्राधान्यं कलेर् मैत्रेय पण्डितैः

prārambhāś cāvasīdanti yadā dharmakṛtāṃ nṛṇām / tadānumeyaṃ prādhānyaṃ kaler maitreya paṇḍitaiḥ

6.1.46

यदा यदा न यज्ञानाम् ईश्वरः पुरुषोत्तमः । इज्यते पुरुषैर् यज्ञैस् तदा ज्ञेयं कलेर् बलम्

yadā yadā na yajñānām īśvaraḥ puruṣottamaḥ / ijyate puruṣair yajñais tadā jñeyaṃ kaler balam

6.1.47

न प्रीतिर् वेदवादेषु पाषण्डेषु यदा रतिः । कलेर् वृद्धिस् तदा प्राज्ञैर् अनुमेया द्विजोत्तम

na prītir vedavādeṣu pāṣaṇḍeṣu yadā ratiḥ / kaler vṛddhis tadā prājñair anumeyā dvijottama

6.1.48

कलौ जगत्पतिं विष्णुं सर्वस्रष्टारम् ईश्वरम् । नार्चयिष्यन्ति मैत्रेय पाषण्डोपहता नराः

kalau jagatpatiṃ viṣṇuṃ sarvasraṣṭāram īśvaram / nārcayiṣyanti maitreya pāṣaṇḍopahatā narāḥ

6.1.49

किं देवैः किं द्विजैर् वेदैः किं शौचेनाम्बुजन्मना । इत्य् एवं विप्र वक्ष्यन्ति पाषण्डोपहता नराः

kiṃ devaiḥ kiṃ dvijair vedaiḥ kiṃ śaucenāmbujanmanā / ity evaṃ vipra vakṣyanti pāṣaṇḍopahatā narāḥ

6.1.50

स्वल्पाम्बुवृष्टिः पर्जन्यः सस्यं स्वल्पफलं तथा । फलं तथाल्पसारं च विप्र प्राप्ते कलौ युगे

svalpāmbuvṛṣṭiḥ parjanyaḥ sasyaṃ svalpaphalaṃ tathā / phalaṃ tathālpasāraṃ ca vipra prāpte kalau yuge

6.1.51

शाणीप्रायाणि वस्त्राणि शमीप्राया महीरुहाः । शूद्रप्रायास् तथा वर्णा भविष्यन्ति कलौ युगे

śāṇīprāyāṇi vastrāṇi śamīprāyā mahīruhāḥ / śūdraprāyās tathā varṇā bhaviṣyanti kalau yuge

6.1.52

अणुप्रायाणि धान्यानि आजप्रायं तथा पयः । भविष्यति कलौ प्राप्ते उशीरं चानुलेपनम्

aṇuprāyāṇi dhānyāni ājaprāyaṃ tathā payaḥ / bhaviṣyati kalau prāpte uśīraṃ cānulepanam

6.1.53

श्वश्रूश्वशुरभूयिष्ठा गुरवश् च नृणां कलौ । श्यालाद्या हारिभार्याश् च सुहृदो मुनिसत्तम

śvaśrūśvaśurabhūyiṣṭhā guravaś ca nṛṇāṃ kalau / śyālādyā hāribhāryāś ca suhṛdo munisattama

6.1.54

कस्य माता पिता कस्य यदा कर्मात्मकः पुमान् । इति चोदाहरिष्यन्ति श्वशुरानुगता नराः

kasya mātā pitā kasya yadā karmātmakaḥ pumān / iti codāhariṣyanti śvaśurānugatā narāḥ

6.1.55

वाङ्मनःकायिकैर् दोषैर् अभिभूताः पुनः पुनः । नराः पापान्य् अनुदिनं करिष्यन्त्य् अल्पमेधसः

vāṅmanaḥkāyikair doṣair abhibhūtāḥ punaḥ punaḥ / narāḥ pāpāny anudinaṃ kariṣyanty alpamedhasaḥ

6.1.56

निःसत्त्वानाम् अशौचानां निर्ह्रीकाणां तथा नृणाम् । यद् यद् दुःखाय तत् सर्वं कलिकाले भविष्यति

niḥsattvānām aśaucānāṃ nirhrīkāṇāṃ tathā nṛṇām / yad yad duḥkhāya tat sarvaṃ kalikāle bhaviṣyati

6.1.57

निःस्वाध्यायवषट्कारे स्वधास्वाहाविवर्जिते । तदा प्रविरलो विप्र क्वचिल् लोको भविष्यति

niḥsvādhyāyavaṣaṭkāre svadhāsvāhāvivarjite / tadā praviralo vipra kvacil loko bhaviṣyati

6.1.58

तत्राल्पेनैव यत्नेन पुण्यस्कन्धम् अनुत्तमम् । करोति यं कृतयुगे क्रियते तपसा हि सः

tatrālpenaiva yatnena puṇyaskandham anuttamam / karoti yaṃ kṛtayuge kriyate tapasā hi saḥ

6.1.59