पराशर उवाच —

सर्वेषाम् एव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः । नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको मतः

sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisaṃcaraḥ / naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko mataḥ

6.3.1

ब्राह्मो नैमित्तिकस् तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः । आत्यन्तिकश् च मोक्षाख्यः प्राकृतो द्विपरार्धिकः

brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ / ātyantikaś ca mokṣākhyaḥ prākṛto dviparārdhikaḥ

6.3.2

मैत्रेय उवाच —

परार्धसंख्यां भगवन् ममाचक्ष्व यया तु सः । द्विगुणीकृतया ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः

parārdhasaṃkhyāṃ bhagavan mamācakṣva yayā tu saḥ / dviguṇīkṛtayā jñeyaḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ

6.3.3

पराशर उवाच —

स्थानात् स्थानं दशगुणम् एकस्माद् गण्यते द्विज । ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धम् अभिधीयते

sthānāt sthānaṃ daśaguṇam ekasmād gaṇyate dvija / tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate

6.3.4

परार्धद्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विज । तदाव्यक्ते ऽखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयम् एति वै

parārdhadviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvija / tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ svahetau layam eti vai

6.3.5

निमेषो मानुषो यो ऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः । तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास् तथा कला

nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ / taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā

6.3.6

नाडिका तु प्रमाणेन कला दश च पञ्च च

nāḍikā tu pramāṇena kalā daśa ca pañca ca

6.3.7

उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्य् अर्धत्रयोदश । हेममाषैः कृतच्छिद्रं चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः । मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस् तु स स्मृतः

unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa / hemamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ caturbhiś caturaṅgulaiḥ / māgadhena pramāṇena jalaprasthas tu sa smṛtaḥ

6.3.8

नाडिकाभ्याम् अथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तम । अहोरात्रं मुहूर्तास् तु त्रिंशन् मासो दिनैस् तथा

nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattama / ahorātraṃ muhūrtās tu triṃśan māso dinais tathā

6.3.9

मासैर् द्वादशभिर् वर्षम् अहोरात्रं तु तद् दिवि । त्रिभिर् वर्षशतैर् वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम्

māsair dvādaśabhir varṣam ahorātraṃ tu tad divi / tribhir varṣaśatair varṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām

6.3.10

तैस् तु द्वादशसाहस्रैश् चतुर्युगम् उदाहृतम् । चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम्

tais tu dvādaśasāhasraiś caturyugam udāhṛtam / caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam

6.3.11

स कल्पस् तत्र मनवश् चतुर्दश महामुने । तदन्ते चैव मैत्रेय ब्राह्मो नैमित्तिको लयः

sa kalpas tatra manavaś caturdaśa mahāmune / tadante caiva maitreya brāhmo naimittiko layaḥ

6.3.12

तस्य स्वरूपम् अत्युग्रं मैत्रेय गदतो मम । शृणुष्व प्राकृतं भूयस् तव वक्ष्याम्य् अहं लयम्

tasya svarūpam atyugraṃ maitreya gadato mama / śṛṇuṣva prākṛtaṃ bhūyas tava vakṣyāmy ahaṃ layam

6.3.13

चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले । अनावृष्टिर् अतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी

caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale / anāvṛṣṭir atīvogrā jāyate śatavārṣikī

6.3.14

ततो यान्य् अल्पसाराणि तानि सत्त्वान्य् अशेषतः । क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठ पार्थिवान्य् अनुपीडनात्

tato yāny alpasārāṇi tāni sattvāny aśeṣataḥ / kṣayaṃ yānti muniśreṣṭha pārthivāny anupīḍanāt

6.3.15

ततः स भगवान् कृष्णो रुद्ररूपधरो ऽव्ययः । क्षयाय यतते कर्तुम् आत्मस्थाः सकलाः प्रजाः

tataḥ sa bhagavān kṛṣṇo rudrarūpadharo 'vyayaḥ / kṣayāya yatate kartum ātmasthāḥ sakalāḥ prajāḥ

6.3.16

स्थितः पिबत्य् अशेषाणि जलानि मुनिसत्तम ॥ विप्_६,३।१७च्द् ॥ पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूमिगतानि वै । शोषं नयति मैत्रेय समस्तं पृथिवीतलम्

sthitaḥ pibaty aśeṣāṇi jalāni munisattama // ViP_6,3.17cd // pītvāmbhāṃsi samastāni prāṇibhūmigatāni vai / śoṣaṃ nayati maitreya samastaṃ pṛthivītalam

6.3.18

समुद्रान् सरितः शैलान् शैलप्रस्रवणानि च । पातालेषु च यत् तोयं तत् सर्वं नयति क्षयम्

samudrān saritaḥ śailān śailaprasravaṇāni ca / pātāleṣu ca yat toyaṃ tat sarvaṃ nayati kṣayam

6.3.19

ततस् तस्यानुभावेन तोयाहारोपबृंहिताः । त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः

tatas tasyānubhāvena toyāhāropabṛṃhitāḥ / ta eva raśmayaḥ sapta jāyante sapta bhāskarāḥ

6.3.20

अधश् चोर्ध्वं च ते दीप्तास् ततः सप्त दिवाकराः । दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज

adhaś cordhvaṃ ca te dīptās tataḥ sapta divākarāḥ / dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvija

6.3.21

दह्यमानं तु तैर् दीप्तैस् त्रैलोक्यं द्विज भास्करैः । साद्रिनद्यर्णवाभोगं निःस्नेहम् अभिजायते

dahyamānaṃ tu tair dīptais trailokyaṃ dvija bhāskaraiḥ / sādrinadyarṇavābhogaṃ niḥsneham abhijāyate

6.3.22

ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यम् अखिलं द्विज । भवत्य् एषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः

tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyam akhilaṃ dvija / bhavaty eṣā ca vasudhā kūrmapṛṣṭhopamākṛtiḥ

6.3.23

ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ भूत्वा सर्वहरो हरिः । शेषाहिश्वाससंभूतः पातालानि दहत्य् अधः

tataḥ kālāgnirudro 'sau bhūtvā sarvaharo hariḥ / śeṣāhiśvāsasaṃbhūtaḥ pātālāni dahaty adhaḥ

6.3.24

पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् । भूमिम् अभ्येत्य सकलं बभस्ति वसुधातलम्

pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān / bhūmim abhyetya sakalaṃ babhasti vasudhātalam

6.3.25

भुवर्लोकं ततः सर्वं स्वर्लोकं च सुदारुणः । ज्वालामालामहावर्तस् तत्रैव परिवर्तते

bhuvarlokaṃ tataḥ sarvaṃ svarlokaṃ ca sudāruṇaḥ / jvālāmālāmahāvartas tatraiva parivartate

6.3.26

अम्बरीषम् इवाभाति त्रैलोक्यम् अखिलं तदा । ज्वालावर्तपरीवारम् उपक्षीणचराचरम्

ambarīṣam ivābhāti trailokyam akhilaṃ tadā / jvālāvartaparīvāram upakṣīṇacarācaram

6.3.27

ततस् तापपरीतास् तु लोकद्वयनिवासिनः । कृताधिकारा गच्छन्ति महर्लोकं महामुने

tatas tāpaparītās tu lokadvayanivāsinaḥ / kṛtādhikārā gacchanti maharlokaṃ mahāmune

6.3.28

तस्माद् अपि महातापतप्ता लोकास् ततः परम् । गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्त्या परैषिणः

tasmād api mahātāpataptā lokās tataḥ param / gacchanti janalokaṃ te daśāvṛttyā paraiṣiṇaḥ

6.3.29

ततो दग्ध्वा जगत् सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः । मुखनिश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तम

tato dagdhvā jagat sarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ / mukhaniśvāsajān meghān karoti munisattama

6.3.30

ततो गजकुलप्रख्यास् तडिद्वन्तो निनादिनः । उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः

tato gajakulaprakhyās taḍidvanto ninādinaḥ / uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ

6.3.31

केचिन् नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसंनिभाः । धूम्रवर्णा घनाः केचित् केचित् पीताः पयोधराः

kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasaṃnibhāḥ / dhūmravarṇā ghanāḥ kecit kecit pītāḥ payodharāḥ

6.3.32

केचिद् रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास् तथा । केचिद् वैडूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः क्वचित्

kecid rāsabhavarṇābhā lākṣārasanibhās tathā / kecid vaiḍūryasaṃkāśā indranīlanibhāḥ kvacit

6.3.33

शङ्खकुन्दनिभाश् चान्ये जात्यञ्जननिभास् तथा । इन्द्रगोपनिभाः केचिन् मनःशिलनिभास् तथा

śaṅkhakundanibhāś cānye jātyañjananibhās tathā / indragopanibhāḥ kecin manaḥśilanibhās tathā

6.3.34

चाषपत्रनिभाः केचिद् उत्तिष्ठन्ति घना घनाः । केचित् पुरवराकाराः केचित् पर्वतसंनिभाः

cāṣapatranibhāḥ kecid uttiṣṭhanti ghanā ghanāḥ / kecit puravarākārāḥ kecit parvatasaṃnibhāḥ

6.3.35

कूटागारनिभाश् चान्ये केचित् स्थलनिभा घनाः । महारावा महाकायाः पूरयन्ति नभस्तलम्

kūṭāgāranibhāś cānye kecit sthalanibhā ghanāḥ / mahārāvā mahākāyāḥ pūrayanti nabhastalam

6.3.36

शमयन्त्य् अखिलं विप्र त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम् ॥ विप्_६,३।३७च्द् ॥ नष्टे चाग्नौ शतं ते ऽपि वर्षाणाम् अधिकं घनाः । प्लावयन्तो जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तम

śamayanty akhilaṃ vipra trailokyāntaravistṛtam // ViP_6,3.37cd // naṣṭe cāgnau śataṃ te 'pi varṣāṇām adhikaṃ ghanāḥ / plāvayanto jagat sarvaṃ varṣanti munisattama

6.3.38

धाराभिर् अक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलां भुवम् । भुवर्लोकं तथैवोर्ध्वं प्लावयन्ति दिवं द्विज

dhārābhir akṣamātrābhiḥ plāvayitvākhilāṃ bhuvam / bhuvarlokaṃ tathaivordhvaṃ plāvayanti divaṃ dvija

6.3.39

अन्धकारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे । वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणाम् अधिकं शतम्

andhakārīkṛte loke naṣṭe sthāvarajaṅgame / varṣanti te mahāmeghā varṣāṇām adhikaṃ śatam

6.3.40