पराशर उवाच —

सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि महामुने । एकार्णवं भवत्य् एतत् त्रैलोक्यम् अखिलं ततः

saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi mahāmune / ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ

6.4.1

मुखनिश्वासजो विष्णोर् वायुस् ताञ् जलदांस् ततः । नाशयन् वाति मैत्रेय वर्षाणाम् अपरं शतम्

mukhaniśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ / nāśayan vāti maitreya varṣāṇām aparaṃ śatam

6.4.2

सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः । अनादिर् आदिर् विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः

sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ / anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ

6.4.3

एकार्णवे ततस् तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः । ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः

ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ / brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ

6.4.4

जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः । ब्रह्मलोकगतैश् चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः

janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ / brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ

6.4.5

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः । आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः

ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ / ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ

6.4.6

एष नैमित्तिको नाम मैत्रेय प्रतिसंचरः । निमित्तं तत्र यच् छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः

eṣa naimittiko nāma maitreya pratisaṃcaraḥ / nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ

6.4.7

यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् । निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते

yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat / nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute

6.4.8

पद्मयोनेर् दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् । एकार्णवे कृते लोके तावती रात्रिर् इष्यते

padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat / ekārṇave kṛte loke tāvatī rātrir iṣyate

6.4.9

ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः । ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर् यथा ते कथितं पुरा

tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ / brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā te kathitaṃ purā

6.4.10

इत्य् एष कल्पसंहाराद् अन्तरप्रलयो द्विज । नैमित्तिकस् ते कथितः प्राकृतं शृण्वतः परम्

ity eṣa kalpasaṃhārād antarapralayo dvija / naimittikas te kathitaḥ prākṛtaṃ śṛṇvataḥ param

6.4.11

अनावृष्ट्यग्निसंपर्कात् कृते संक्षालने मुने । समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च

anāvṛṣṭyagnisaṃparkāt kṛte saṃkṣālane mune / samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca

6.4.12

महदादेर् विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये । कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

mahadāder vikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye / kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare

6.4.13

आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धात्मकं गुणम् । आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhātmakaṃ guṇam / āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate

6.4.14

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका । आपस् तदा प्रवृद्धास् तु वेगवत्यो महास्वनाः

praṇaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā / āpas tadā pravṛddhās tu vegavatyo mahāsvanāḥ

6.4.15

सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च । सलिलेनैवोर्मिमता लोकांस् तांस् तान् समन्ततः

sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca / salilenaivormimatā lokāṃs tāṃs tān samantataḥ

6.4.16

अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः । नश्यन्त्य् आपस् ततस् ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात्

apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ / naśyanty āpas tatas tāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt

6.4.17

ततश् चापो हृतरसा ज्योतिषं प्राप्नुवन्ति वै । अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते

tataś cāpo hṛtarasā jyotiṣaṃ prāpnuvanti vai / agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte

6.4.18

स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तथा । सर्वम् आपूर्यते ऽर्चिभिस् तदा जगद् इदं शनैः

sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tathā / sarvam āpūryate 'rcibhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ

6.4.19

अर्चिर्भिः संवृते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा । ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम्

arcirbhiḥ saṃvṛte tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā / jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram

6.4.20

प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मनि । प्रणष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः

pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmani / praṇaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ

6.4.21

प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् । निरालोके तदा लोके वाय्ववस्थे च तेजसि

praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān / nirāloke tadā loke vāyvavasthe ca tejasi

6.4.22

ततस् तु मूलम् आसाद्य वायुः संभवम् आत्मनः । ऊर्ध्वं चाधश् च तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश

tatas tu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ / ūrdhvaṃ cādhaś ca tiryak ca dodhavīti diśo daśa

6.4.23

वायोर् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः । प्रशाम्यति ततो वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम्

vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ / praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam

6.4.24

अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धं न च मूर्तिमत् । सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते

arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat / sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate

6.4.25

परिमण्डलं तत् सुषिरम् आकाशं शब्दलक्षणम् । शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति

parimaṇḍalaṃ tat suṣiram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam / śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati

6.4.26

ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः । भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै । अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः

tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ / bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai / abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ

6.4.27

भूतादिं ग्रसते चापि महान् वै बुद्धिलक्षणः

bhūtādiṃ grasate cāpi mahān vai buddhilakṣaṇaḥ

6.4.28

उर्वी महांश् च जगतः प्रान्ते ऽन्तर् बाह्यतस् तथा

urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte 'ntar bāhyatas tathā

6.4.29

एवं सप्त महाबुद्धेः क्रमात् प्रकृतयस् तु वै । प्रत्याहारे तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम्

evaṃ sapta mahābuddheḥ kramāt prakṛtayas tu vai / pratyāhāre tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam

6.4.30

येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते । सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम्

yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate / saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam

6.4.31

उदकावरणं यत् तु ज्योतिषा पीयते तु तत् । ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः

udakāvaraṇaṃ yat tu jyotiṣā pīyate tu tat / jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ

6.4.32

आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान् । महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विज

ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān / mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvija

6.4.33

गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च महामुने । प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम्

guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca mahāmune / procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param

6.4.34

इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्मिन् मैत्रेय लीयते

ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī / vyaktasvarūpam avyakte tasmin maitreya līyate

6.4.35

एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुमान् । सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य मैत्रेय परमात्मनः

ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā pumān / so 'py aṃśaḥ sarvabhūtasya maitreya paramātmanaḥ

6.4.36

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः । सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे

na santi yatra sarveśe nāmajātyādikalpanāḥ / sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare

6.4.37

तद् ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा स चेश्वरः । स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते यतिः

tad brahma tat paraṃ dhāma paramātmā sa ceśvaraḥ / sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate yatiḥ

6.4.38

प्रकृतिर् या मया ख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि

prakṛtir yā mayā khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī / puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani

6.4.39

परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः । विष्णुर् नाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते

paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ / viṣṇur nāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate

6.4.40

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैः सर्वमूर्तिः स इज्यते

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam / tābhyām ubhābhyāṃ puruṣaiḥ sarvamūrtiḥ sa ijyate

6.4.41

ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ । यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः

ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau / yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ

6.4.42

ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेज्यते । निवृत्ते योगिभिर् मार्गे विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः

jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa cejyate / nivṛtte yogibhir mārge viṣṇur muktiphalapradaḥ

6.4.43

ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते । यच् च वाचाम् अविषये तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः

hrasvadīrghaplutair yat tu kiṃcid vastv abhidhīyate / yac ca vācām aviṣaye tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ

6.4.44

व्यक्तं स एव चाव्यक्तं स एव पुरुषो ऽव्ययः । परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः

vyaktaṃ sa eva cāvyaktaṃ sa eva puruṣo 'vyayaḥ / paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ

6.4.45

व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः संप्रलीयते । पुरुषश् चापि मैत्रेय व्यापिन्य् अव्याहतात्मनि

vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ saṃpralīyate / puruṣaś cāpi maitreya vyāpiny avyāhatātmani

6.4.46

द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया तव । तद् अहस् तस्य मैत्रेय विष्णोर् ईशस्य कथ्यते

dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā tava / tad ahas tasya maitreya viṣṇor īśasya kathyate

6.4.47

व्यक्ते च प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा । तत्र स्थिते निशा चान्या तत्प्रमाणा महामुने

vyakte ca prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā / tatra sthite niśā cānyā tatpramāṇā mahāmune

6.4.48

नैवाहस् तस्य न निशा नित्यस्य परमात्मनः । उपचारस् तथाप्य् एष तस्येशस्य द्विजोच्यते

naivāhas tasya na niśā nityasya paramātmanaḥ / upacāras tathāpy eṣa tasyeśasya dvijocyate

6.4.49

इत्य् एष तव मैत्रेय कथितः प्राकृतो लयः । आत्यन्तिकम् अथो ब्रह्मन् निबोध प्रतिसंचरम्

ity eṣa tava maitreya kathitaḥ prākṛto layaḥ / ātyantikam atho brahman nibodha pratisaṃcaram

6.4.50