पराशर उवाच —

आध्यात्मिकादि मैत्रेय ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः । उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम्

ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ / utpannajñānavairāgyaḥ prāpnoty ātyantikaṃ layam

6.5.1

आध्यात्मिको वै द्विविधः शारीरो मानसस् तथा । शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः

ādhyātmiko vai dvividhaḥ śārīro mānasas tathā / śārīro bahubhir bhedair bhidyate śrūyatāṃ ca saḥ

6.5.2

शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः । गुल्मार्शःश्वासश्वयथुच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा

śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagaṃdaraiḥ / gulmārśaḥśvāsaśvayathucchardyādibhir anekadhā

6.5.3

तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः । भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हसि

tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṅgāmayasaṃjñakaiḥ / bhidyate dehajas tāpo mānasaṃ śrotum arhasi

6.5.4

कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः । शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्यादिभवस् तथा

kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ / śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryādibhavas tathā

6.5.5

मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठ तापो भवति नैकधा । इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः

mānaso 'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā / ity evamādibhir bhedais tāpo hy ādhyātmikaḥ smṛtaḥ

6.5.6

मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः । सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यन्ते चाधिभौतिकः

mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ / sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ janyante cādhibhautikaḥ

6.5.7

शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः । तापो द्विजवरश्रेष्ठ कथ्यते चाधिदैविकः

śītoṣṇavātavarṣāmbuvaidyutādisamudbhavaḥ / tāpo dvijavaraśreṣṭha kathyate cādhidaivikaḥ

6.5.8

गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा । दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तम

garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā / duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattama

6.5.9

सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते । उल्बसंवेष्टितो भुग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः

sukumāratanur garbhe jantur bahumalāvṛte / ulbasaṃveṣṭito bhugnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ

6.5.10

अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर् मातृभोजनैः । अतितापिभिर् अत्यर्थं वर्धमानातिवेदनः

atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇair mātṛbhojanaiḥ / atitāpibhir atyarthaṃ vardhamānātivedanaḥ

6.5.11

प्रसारणाकुञ्चनादौ नाङ्गानां प्रभुर् आत्मनः । शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्रपीडितः

prasāraṇākuñcanādau nāṅgānāṃ prabhur ātmanaḥ / śakṛnmūtramahāpaṅkaśāyī sarvatrapīḍitaḥ

6.5.12

निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्य् अथ । आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः

nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha / āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ

6.5.13

जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः । प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः

jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ / prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ

6.5.14

अधोमुखो वै क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः । क्लेशैर् निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान् मातुर् आतुरः

adhomukho vai kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ / kleśair niṣkrāntim āpnoti jaṭharān mātur āturaḥ

6.5.15

मूर्च्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना । विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातश् च मुनिसत्तम

mūrcchām avāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā / vijñānabhraṃśam āpnoti jātaś ca munisattama

6.5.16

कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः । पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां कृमिको यथा

kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ / pūtivraṇān nipatito dharaṇyāṃ kṛmiko yathā

6.5.17

कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः । स्नानपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया

kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivarte 'py anīśvaraḥ / snānapānādikāhāram avāpnoti parecchayā

6.5.18

अशुचिप्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस् तथा । भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे

aśuciprastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhis tathā / bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe

6.5.19

जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च । बालभावे यदाप्नोति आधिभौतादिकानि च

janmaduḥkhāny anekāni janmano 'nantarāṇi ca / bālabhāve yadāpnoti ādhibhautādikāni ca

6.5.20

अज्ञानतमसाच्छन्नो मूढान्तःकरणो नरः । न जानाति कुतः को ऽहं क्वाहं गन्ता किमात्मकः

ajñānatamasācchanno mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ / na jānāti kutaḥ ko 'haṃ kvāhaṃ gantā kimātmakaḥ

6.5.21

केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम् । किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं च नोच्यते

kena bandhena baddho 'haṃ kāraṇaṃ kim akāraṇam / kiṃ kāryaṃ kim akāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate

6.5.22

को ऽधर्मः कश् च वै धर्मः कस्मिन् वर्ते ऽथवा कथम् । किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत्

ko 'dharmaḥ kaś ca vai dharmaḥ kasmin varte 'thavā katham / kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat

6.5.23

एवं पशुसमैर् मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत् । अवाप्यते नरैर् दुःखं शिश्नोदरपरायणैः

evaṃ paśusamair mūḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat / avāpyate narair duḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ

6.5.24

अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भाप्रवृत्तयः । अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपास् ततो द्विज

ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryārambhāpravṛttayaḥ / ajñānināṃ pravartante karmalopās tato dvija

6.5.25

नरकं कर्मणां लोपात् फलम् आहुर् महर्षयः । तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम्

narakaṃ karmaṇāṃ lopāt phalam āhur maharṣayaḥ / tasmād ajñānināṃ duḥkham iha cāmutra cottamam

6.5.26

जराजर्जरदेहश् च शिथिलावयवः पुमान् । विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः

jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān / vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ

6.5.27

दूरप्रणष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः । नासाविवरनिर्यातलोमपुञ्जश् चलद्वपुः

dūrapraṇaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ / nāsāvivaraniryātalomapuñjaś caladvapuḥ

6.5.28

प्रकटीभूतसर्वास्थिर् नतपृष्ठास्थिसंहतिः । उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः

prakaṭībhūtasarvāsthir natapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ / utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ

6.5.29

कृच्छ्राच् चङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः । मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रः स्रवल्लालाविलाननः

kṛcchrāc caṅkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ / mandībhavacchrotranetraḥ sravallālāvilānanaḥ

6.5.30

अनायत्तैः समस्तैश् च करणैर् मरणोन्मुखः । तत्क्षणे ऽप्य् अनुभूतानाम् अस्मर्ताखिलवस्तूनाम्

anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇair maraṇonmukhaḥ / tatkṣaṇe 'py anubhūtānām asmartākhilavastūnām

6.5.31

सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः । श्वासकासमहायाससमुद्भूतप्रजागरः

sakṛd uccārite vākye samudbhūtamahāśramaḥ / śvāsakāsamahāyāsasamudbhūtaprajāgaraḥ

6.5.32

अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी । भृत्यात्मपुत्रदाराणाम् अवमानास्पदीकृतः

anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī / bhṛtyātmaputradārāṇām avamānāspadīkṛtaḥ

6.5.33

प्रक्षीणाखिलशौचश् च विहाराहारसस्पृहः । हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः

prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaspṛhaḥ / hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ

6.5.34

अनुभूतम् इवान्यस्मिञ् जन्मन्य् आत्मविचेष्टितम् । संस्मरन् यौवने दीर्घं निःश्वसित्य् अतितापितः

anubhūtam ivānyasmiñ janmany ātmaviceṣṭitam / saṃsmaran yauvane dīrghaṃ niḥśvasity atitāpitaḥ

6.5.35

एवमादीनि दुःखानि जरायाम् अनुभूय वै । मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य् अपि

evamādīni duḥkhāni jarāyām anubhūya vai / maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇu tāny api

6.5.36

श्लथद्ग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ व्याप्तो वेपथुना नरः । मुहुर् ग्लानिः परवशो मुहुर् ज्ञानलवान्वितः

ślathadgrīvāṅghrihasto 'tha vyāpto vepathunā naraḥ / muhur glāniḥ paravaśo muhur jñānalavānvitaḥ

6.5.37

हिरण्यधान्यतनयभार्याभृत्यगृहादिषु । एते कथं भविष्यन्तीत्य् अतीवममताकुलः

hiraṇyadhānyatanayabhāryābhṛtyagṛhādiṣu / ete kathaṃ bhaviṣyantīty atīvamamatākulaḥ

6.5.38

मर्मभिद्भिर् महारोगैः क्रकचैर् इव दारुणैः । शरैर् इवान्तकस्योग्रैश् छिद्यमानास्थिबन्धनः

marmabhidbhir mahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ / śarair ivāntakasyograiś chidyamānāsthibandhanaḥ

6.5.39

विवर्तमानताराक्षिर् हस्तपादं मुहुः क्षिपन् । संशुष्यमाणताल्वोष्ठपुटो घुरघुरायते

vivartamānatārākṣir hastapādaṃ muhuḥ kṣipan / saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭhapuṭo ghuraghurāyate

6.5.40

निरुद्धकण्ठो दोषौघैर् उदानश्वासपीडितः । तापेन महता व्याप्तस् तृषा चार्तस् तथा क्षुधा

niruddhakaṇṭho doṣaughair udānaśvāsapīḍitaḥ / tāpena mahatā vyāptas tṛṣā cārtas tathā kṣudhā

6.5.41

क्लेशाद् उत्क्रान्तिम् आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः । ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते

kleśād utkrāntim āpnoti yāmyakiṃkarapīḍitaḥ / tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate

6.5.42

एतान्य् अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् । शृणुष्व नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर् मृतैः

etāny anyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām / śṛṇuṣva narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ

6.5.43

याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दण्डताडनम् । यमस्य दर्शनं चोग्रम् उग्रमार्गविलोकनम्

yāmyakiṃkarapāśādigrahaṇaṃ daṇḍatāḍanam / yamasya darśanaṃ cogram ugramārgavilokanam

6.5.44

करम्भवालुकावह्नियन्त्रशस्त्रादिभीषणे । प्रत्येकं नरके याश् च यातना द्विज दुःसहाः

karambhavālukāvahniyantraśastrādibhīṣaṇe / pratyekaṃ narake yāś ca yātanā dvija duḥsahāḥ

6.5.45

क्रकचैः पाट्यमानानां मूषायां चापि धम्यताम् । कुठारैः कृत्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम्

krakacaiḥ pāṭyamānānāṃ mūṣāyāṃ cāpi dhamyatām / kuṭhāraiḥ kṛtyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām

6.5.46

शूलेष्व् आरोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम् । गृध्रैः संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश् चोपभुज्यताम्

śūleṣv āropyamāṇānāṃ vyāghravaktre praveśyatām / gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiś copabhujyatām

6.5.47

क्वाथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे । उच्चान् निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः

kvāthyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame / uccān nipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ

6.5.48

नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै । प्राप्यन्ते नारकैर् विप्र तेषां संख्या न विद्यते

narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai / prāpyante nārakair vipra teṣāṃ saṃkhyā na vidyate

6.5.49

न केवलं द्विजश्रेष्ठ नरके दुःखपद्धतिः । स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निर्वृतिः

na kevalaṃ dvijaśreṣṭha narake duḥkhapaddhatiḥ / svarge 'pi pātabhītasya kṣayiṣṇor nāsti nirvṛtiḥ

6.5.50

पुनश् च गर्भे भवति जायते च पुनर् नरः । गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम् एति च

punaś ca garbhe bhavati jāyate ca punar naraḥ / garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stam eti ca

6.5.51

जातमात्रश् च म्रियते बालभावे ऽथ यौवने । मध्यमं वा वयः प्राप्य वार्द्धके वा ध्रुवा मृतिः

jātamātraś ca mriyate bālabhāve 'tha yauvane / madhyamaṃ vā vayaḥ prāpya vārddhake vā dhruvā mṛtiḥ

6.5.52

यावज् जीवति तावच् च दुःखैर् नानाविधैः प्लुतः । तन्तुकारणपक्ष्मौघैर् आस्ते कार्पासबीजवत्

yāvaj jīvati tāvac ca duḥkhair nānāvidhaiḥ plutaḥ / tantukāraṇapakṣmaughair āste kārpāsabījavat

6.5.53

द्रव्यनाशे तथोत्पत्तौ पालने च तथा नृणाम् । भवन्त्य् अनेकदुःखानि तथैवेष्टविपत्तिषु

dravyanāśe tathotpattau pālane ca tathā nṛṇām / bhavanty anekaduḥkhāni tathaiveṣṭavipattiṣu

6.5.54

यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु मैत्रेय जायते । तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम् उपगच्छति

yad yat prītikaraṃ puṃsāṃ vastu maitreya jāyate / tad eva duḥkhavṛkṣasya bījatvam upagacchati

6.5.55

कलत्रपुत्रमित्रार्थगृहक्षेत्रधनादिकैः । क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम्

kalatraputramitrārthagṛhakṣetradhanādikaiḥ / kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathāsukham

6.5.56

इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम् । विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम्

iti saṃsāraduḥkhārkatāpatāpitacetasām / vimuktipādapacchāyām ṛte kutra sukhaṃ nṛṇām

6.5.57

तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः । गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः

tad asya trividhasyāpi duḥkhajātasya paṇḍitaiḥ / garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ

6.5.58

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एकान्तात्यन्तिकी मता

nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā / bheṣajaṃ bhagavatprāptir ekāntātyantikī matā

6.5.59

तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः । तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने

tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ / tatprāptihetur jñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune

6.5.60

आगमोत्थं विवेकाच् च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्

āgamotthaṃ vivekāc ca dvidhā jñānaṃ tathocyate / śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

6.5.61

अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच् चेन्द्रियोद्भवम् । यथा सूर्यस् तथा ज्ञानं यद् विप्रर्षे विवेकजम्

andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavac cendriyodbhavam / yathā sūryas tathā jñānaṃ yad viprarṣe vivekajam

6.5.62

मनुर् अप्य् आह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तम । तद् एतच् छ्रूयताम् अत्र संबन्धे गदतो मम

manur apy āha vedārthaṃ smṛtvā yan munisattama / tad etac chrūyatām atra saṃbandhe gadato mama

6.5.63

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat / śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati

6.5.64

द्वे विद्ये वेदितव्ये वै इति चाथर्वणी श्रुतिः । परया त्व् अक्षरप्राप्तिर् ऋग्वेदादिमयापरा

dve vidye veditavye vai iti cātharvaṇī śrutiḥ / parayā tv akṣaraprāptir ṛgvedādimayāparā

6.5.65

यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अव्ययम् । अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम्

yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam / anirdeśyam arūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam

6.5.66

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम् । व्याप्य् अव्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यन्ति सूरयः

vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonim akāraṇam / vyāpy avyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyanti sūrayaḥ

6.5.67

तद् ब्रह्म तत् परं धाम तद् ध्येयं मोक्षकाङ्क्स्।इणाम् । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम्

tad brahma tat paraṃ dhāma tad dhyeyaṃ mokṣakāṅks.iṇām / śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

6.5.68

तद् एव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस् तस्याद्यस्याक्षयात्मनः

tad eva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ / vācako bhagavacchabdas tasyādyasyākṣayātmanaḥ

6.5.69

एवं निगदितार्थस्य स तत्त्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज् ज्ञानं परम् अन्यत् त्रयीमयम्

evaṃ nigaditārthasya sa tattvaṃ tasya tattvataḥ / jñāyate yena taj jñānaṃ param anyat trayīmayam

6.5.70

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्य् औपचारिकः

aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvija / pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hy aupacārikaḥ

6.5.71

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते । मैत्रेय भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे

śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi vartate / maitreya bhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe

6.5.72

संभर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस् तथा मुने

saṃbharteti tathā bhartā bhakāro 'rthadvayānvitaḥ / netā gamayitā sraṣṭā gakārārthas tathā mune

6.5.73

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षण्णां भग इतीरणा

aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ / jñānavairāgyayoś caiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā

6.5.74

वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्य् अखिलात्मनि । स च भूतेष्व् अशेषेषु वकारार्थस् ततो ऽव्ययः

vasanti tatra bhūtāni bhūtātmany akhilātmani / sa ca bhūteṣv aśeṣeṣu vakārārthas tato 'vyayaḥ

6.5.75

एवम् एष महाशब्दो भगवान् इति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः

evam eṣa mahāśabdo bhagavān iti sattama / paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ

6.5.76

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः । शब्दो ऽयं नोपचारेण अन्यत्र ह्य् उपचारतः

tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ / śabdo 'yaṃ nopacāreṇa anyatra hy upacārataḥ

6.5.77

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम् । वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim / vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti

6.5.78

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsy aśeṣataḥ / bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ

6.5.79

सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति परमात्मनि । भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस् ततः स्मृतः

sarvāṇi tatra bhūtāni vasanti paramātmani / bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevas tataḥ smṛtaḥ

6.5.80

खाण्डिक्यजनकायाह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्याम् अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः

khāṇḍikyajanakāyāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā / nāmavyākhyām anantasya vāsudevasya tattvataḥ

6.5.81

भूतेषु वसते सो ऽन्तर् वसन्त्य् अत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस् ततः प्रभुः

bhūteṣu vasate so 'ntar vasanty atra ca tāni yat / dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevas tataḥ prabhuḥ

6.5.82

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश् च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद् भुवनान्तराले

sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃś ca mune vyatītaḥ / atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yad bhuvanāntarāle

6.5.83

समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ

samastakalyāṇaguṇātmako hi svaśaktileśāvṛtabhūtasargaḥ / icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau

6.5.84

तेजोबलैश्वर्यमहावबोध स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे

tejobalaiśvaryamahāvabodha svavīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ / paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe

6.5.85

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः

sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ / sarveśvaraḥ sarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ

6.5.86

संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम् । संदृश्यते वाप्य् अवगम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम्

saṃjñāyate yena tad astadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalam ekarūpam / saṃdṛśyate vāpy avagamyate vā taj jñānam ajñānam ato 'nyad uktam

6.5.87