पराशर उवाच —

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तद् एतद् इति पठ्यते

svādhyāyasaṃyamābhyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ / tatprāptikāraṇaṃ brahma tad etad iti paṭhyate

6.6.1

स्वाध्यायाद् योगम् आसीत योगात् स्वाध्यायम् आचरेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते

svādhyāyād yogam āsīta yogāt svādhyāyam ācaret / svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate

6.6.2

तदीक्षणाय स्वाध्यायश् चक्षुर् योगस् तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते

tadīkṣaṇāya svādhyāyaś cakṣur yogas tathāparam / na māṃsacakṣuṣā draṣṭuṃ brahmabhūtaḥ sa śakyate

6.6.3

मैत्रेय उवाच —

भगवंस् तम् अहं योगं ज्ञातुम् इच्छामि तं वद । ज्ञाते यत्राखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम्

bhagavaṃs tam ahaṃ yogaṃ jñātum icchāmi taṃ vada / jñāte yatrākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram

6.6.4

पराशर उवाच —

यथा केशिध्वजः प्राह खाण्डिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते

yathā keśidhvajaḥ prāha khāṇḍikyāya mahātmane / janakāya purā yogaṃ tathāhaṃ kathayāmi te

6.6.5

मैत्रेय उवाच —

खाण्डिक्यः को ऽभवद् ब्रह्मन् को वा केशिध्वजो ऽभवत् । कथं तयोश् च संवादो योगसंबन्धवान् अभूत्

khāṇḍikyaḥ ko 'bhavad brahman ko vā keśidhvajo 'bhavat / kathaṃ tayoś ca saṃvādo yogasaṃbandhavān abhūt

6.6.6

पराशर उवाच —

धर्मध्वजो वै जनकस् तस्य पुत्रो ऽमितध्वजः । कृतध्वजश् च नाम्नासीत् सदाध्यात्मरतिर् नृपः

dharmadhvajo vai janakas tasya putro 'mitadhvajaḥ / kṛtadhvajaś ca nāmnāsīt sadādhyātmaratir nṛpaḥ

6.6.7

कृतध्वजस्य पुत्रो ऽभूत् ख्यातः केशिध्वजो द्विज । पुत्रो ऽमितध्वजस्यापि खाण्डिक्यजनको ऽभवत्

kṛtadhvajasya putro 'bhūt khyātaḥ keśidhvajo dvija / putro 'mitadhvajasyāpi khāṇḍikyajanako 'bhavat

6.6.8

कर्ममार्गे ऽति खाण्डिक्यः पृथिव्याम् अभवत् कृती । केशिध्वजो ऽप्य् अतीवासीद् आत्मविद्याविशारदः

karmamārge 'ti khāṇḍikyaḥ pṛthivyām abhavat kṛtī / keśidhvajo 'py atīvāsīd ātmavidyāviśāradaḥ

6.6.9

ताव् उभाव् अपि चैवास्तां विजिगीषू परस्परम् । केशिध्वजेन खाण्डिक्यः स्वराज्याद् अवरोपितः

tāv ubhāv api caivāstāṃ vijigīṣū parasparam / keśidhvajena khāṇḍikyaḥ svarājyād avaropitaḥ

6.6.10

पुरोधसा मन्त्रिभिश् च समवेतो ऽल्पसाधनः । राज्यान् निराकृतः सो ऽथ दुर्गारण्यचरो ऽभवत्

purodhasā mantribhiś ca samaveto 'lpasādhanaḥ / rājyān nirākṛtaḥ so 'tha durgāraṇyacaro 'bhavat

6.6.11

इयाज सो ऽपि सुबहून् यज्ञाञ् ।ज्ञानव्यपाश्रयः । ब्रह्मविद्याम् अधिष्ठाय तर्तुं मृत्युम् अविद्यया

iyāja so 'pi subahūn yajñāñ /jñānavyapāśrayaḥ / brahmavidyām adhiṣṭhāya tartuṃ mṛtyum avidyayā

6.6.12

एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर । धर्मधेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने

ekadā vartamānasya yāge yogavidāṃ vara / dharmadhenuṃ jaghānograḥ śārdūlo vijane vane

6.6.13

ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण ऋत्विजः । प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किम् अत्रेति विधीयते

tato rājā hatāṃ jñātvā dhenuṃ vyāghreṇa ṛtvijaḥ / prāyaścittaṃ sa papraccha kim atreti vidhīyate

6.6.14

ते चोचुर् न वयं विद्मः कशेरुः पृच्छ्यताम् इति । कशेरुर् अपि तेनोक्तस् तथेति प्राह भार्गवम्

te cocur na vayaṃ vidmaḥ kaśeruḥ pṛcchyatām iti / kaśerur api tenoktas tatheti prāha bhārgavam

6.6.15

शुनकं पृच्छ राजेन्द्र नाहं वेद्मि स वेत्स्यति । स गत्वा तम् अपृच्छच् च सो ऽप्य् आह शृणु यन् मुने

śunakaṃ pṛccha rājendra nāhaṃ vedmi sa vetsyati / sa gatvā tam apṛcchac ca so 'py āha śṛṇu yan mune

6.6.16

न कशेरुर् न चैवाहं न चान्यः साम्प्रतं भुवि । वेत्त्य् एक एव त्वच्छत्रुः खाण्डिक्यो यो जितस् त्वया

na kaśerur na caivāhaṃ na cānyaḥ sāmprataṃ bhuvi / vetty eka eva tvacchatruḥ khāṇḍikyo yo jitas tvayā

6.6.17

स चाह तं प्रयाम्य् एष प्रष्टुम् आत्मरिपुं मुने । प्राप्त एव मया यज्ञो यदि मां स हनिष्यति

sa cāha taṃ prayāmy eṣa praṣṭum ātmaripuṃ mune / prāpta eva mayā yajño yadi māṃ sa haniṣyati

6.6.18

प्रायश्चित्तं स चेत् पृष्टो वदिष्यति रिपुर् मम । ततश् चाविकलो यागो मुनिश्रेष्ठ भविष्यति

prāyaścittaṃ sa cet pṛṣṭo vadiṣyati ripur mama / tataś cāvikalo yāgo muniśreṣṭha bhaviṣyati

6.6.19

इत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः । वनं जगाम यत्रास्ते खाण्डिक्यः स महामतिः

ity uktvā ratham āruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ / vanaṃ jagāma yatrāste khāṇḍikyaḥ sa mahāmatiḥ

6.6.20

तम् आयान्तं समालोक्य खाण्डिक्यो रिपुम् आत्मनः । प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः

tam āyāntaṃ samālokya khāṇḍikyo ripum ātmanaḥ / provāca krodhatāmrākṣaḥ samāropitakārmukaḥ

6.6.21

खाण्डिक्य उवाच —

कृष्णाजिनं त्वं कवचम् आबध्यास्मान् निहंस्यसि । कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति

kṛṣṇājinaṃ tvaṃ kavacam ābadhyāsmān nihaṃsyasi / kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati

6.6.22

मृगाणां वद पृष्ठेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् । येषां मया त्वया चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः

mṛgāṇāṃ vada pṛṣṭheṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim / yeṣāṃ mayā tvayā cogrāḥ prahitāḥ śitasāyakāḥ

6.6.23

स त्वाम् अहं हनिष्यामि न मे जीवन् विमोक्ष्यसे । आतताय्य् असि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः

sa tvām ahaṃ haniṣyāmi na me jīvan vimokṣyase / ātatāyy asi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ

6.6.24

केशिध्वज उवाच —

खाण्डिक्य संशयं प्रष्टुं भवन्तम् अहम् आगतः । न त्वां हन्तुं विचार्यैतत् कोपं बाणं विमुञ्च वा

khāṇḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantam aham āgataḥ / na tvāṃ hantuṃ vicāryaitat kopaṃ bāṇaṃ vimuñca vā

6.6.25

पराशर उवाच —

ततः स मन्त्रिभिः सार्धम् एकान्ते सपुरोहितैः । मन्त्रयाम् आस खाण्डिक्यः सर्वैर् एव महामतिः

tataḥ sa mantribhiḥ sārdham ekānte sapurohitaiḥ / mantrayām āsa khāṇḍikyaḥ sarvair eva mahāmatiḥ

6.6.26

तम् ऊचुर् मन्त्रिणो वध्यो रिपुर् एष वशं गतः । हते तु पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति

tam ūcur mantriṇo vadhyo ripur eṣa vaśaṃ gataḥ / hate tu pṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati

6.6.27

खाण्डिक्यश् चाह तान् सर्वान् एवम् एतन् न संशयः । हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति

khāṇḍikyaś cāha tān sarvān evam etan na saṃśayaḥ / hate tu pṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati

6.6.28

परलोकजयस् तस्य पृथिवी सकला मम । न हन्मि चेल् लोकजयो मम त्व् अस्य वसुंधरा

paralokajayas tasya pṛthivī sakalā mama / na hanmi cel lokajayo mama tv asya vasuṃdharā

6.6.29

परलोकजयो ऽनन्तः स्वल्पकालो महीजयः । तस्माद् एनं न हनिष्ये यत् पृच्छति वदामि तत्

paralokajayo 'nantaḥ svalpakālo mahījayaḥ / tasmād enaṃ na haniṣye yat pṛcchati vadāmi tat

6.6.30

ततस् तम् अभ्युपेत्याह खाण्डिक्यजनको रिपुम् । प्रष्टव्यं यत् त्वया सर्वं तत् पृच्छस्व वदाम्य् अहम्

tatas tam abhyupetyāha khāṇḍikyajanako ripum / praṣṭavyaṃ yat tvayā sarvaṃ tat pṛcchasva vadāmy aham

6.6.31

ततः सर्वं यथावृत्तं धर्मधेनुवधं द्विज । कथयित्वा स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्गतम्

tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ dharmadhenuvadhaṃ dvija / kathayitvā sa papraccha prāyaścittaṃ hi tadgatam

6.6.32

स चाचष्ट यथान्यायं द्विज केशिध्वजाय तत् । प्रायश्चित्तम् अशेषेण यद् वै तत्र विधीयते

sa cācaṣṭa yathānyāyaṃ dvija keśidhvajāya tat / prāyaścittam aśeṣeṇa yad vai tatra vidhīyate

6.6.33

विदितार्थः स तेनैव अनुज्ञातो महात्मना । यागभूमिम् उपागम्य चक्रे सर्वाः क्रियाः क्रमात्

viditārthaḥ sa tenaiva anujñāto mahātmanā / yāgabhūmim upāgamya cakre sarvāḥ kriyāḥ kramāt

6.6.34

क्रमेण विधिवद् यागं नीत्वा सो ऽवभृथाप्लुतः । कृतकृत्यस् ततो भूत्वा चिन्तयाम् आस पार्थिवः

krameṇa vidhivad yāgaṃ nītvā so 'vabhṛthāplutaḥ / kṛtakṛtyas tato bhūtvā cintayām āsa pārthivaḥ

6.6.35

पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया । तथैवार्थिजनो ऽप्य् अर्थैर् योजितो ऽभिमतैर् मया

pūjitā ṛtvijaḥ sarve sadasyā mānitā mayā / tathaivārthijano 'py arthair yojito 'bhimatair mayā

6.6.36

यथार्हम् अत्र लोकस्य मया सर्वं विचेष्टितम् । अनिष्पन्नक्रियं चेतस् तथापि मम किं यथा

yathārham atra lokasya mayā sarvaṃ viceṣṭitam / aniṣpannakriyaṃ cetas tathāpi mama kiṃ yathā

6.6.37

इत्थं संचिन्तयन्न् एव सस्मार स महीपतिः । खाण्डिक्याय न दत्तेति मया वै गुरुदक्षिणा

itthaṃ saṃcintayann eva sasmāra sa mahīpatiḥ / khāṇḍikyāya na datteti mayā vai gurudakṣiṇā

6.6.38

स जगाम ततो भूयो रथम् आरुह्य पार्थिवः । मैत्रेय दुर्गगहनं खाण्डिक्यो यत्र संस्थितः

sa jagāma tato bhūyo ratham āruhya pārthivaḥ / maitreya durgagahanaṃ khāṇḍikyo yatra saṃsthitaḥ

6.6.39

खाण्डिक्यो ऽपि पुनर् दृष्ट्वा तम् आयान्तं धृतायुधः । तस्थौ हन्तुं कृतमतिस् तम् आह स पुनर् नृपः

khāṇḍikyo 'pi punar dṛṣṭvā tam āyāntaṃ dhṛtāyudhaḥ / tasthau hantuṃ kṛtamatis tam āha sa punar nṛpaḥ

6.6.40

भो नाहं ते ऽपकाराय प्राप्तः खाण्डिक्य मा क्रुधः । गुरोर् निष्क्रयदानाय माम् अवेहि त्वम् आगतम्

bho nāhaṃ te 'pakārāya prāptaḥ khāṇḍikya mā krudhaḥ / guror niṣkrayadānāya mām avehi tvam āgatam

6.6.41

निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः । सो ऽहं ते दातुम् इच्छामि वृणुष्व गुरुदक्षिणाम्

niṣpādito mayā yāgaḥ samyak tvadupadeśataḥ / so 'haṃ te dātum icchāmi vṛṇuṣva gurudakṣiṇām

6.6.42

भूयः स मन्त्रिभिः सार्धं मन्त्रयाम् आस पार्थिवः । गुरुनिष्कृतिकामो ऽत्र किम् अयं प्रार्थ्यताम् इति

bhūyaḥ sa mantribhiḥ sārdhaṃ mantrayām āsa pārthivaḥ / guruniṣkṛtikāmo 'tra kim ayaṃ prārthyatām iti

6.6.43

तम् ऊचुर् मन्त्रिणो राज्यम् अशेषं प्रार्थ्यताम् अयम् । कृतिभिः प्रार्थ्यते राज्यम् अनायासितसैनिकैः

tam ūcur mantriṇo rājyam aśeṣaṃ prārthyatām ayam / kṛtibhiḥ prārthyate rājyam anāyāsitasainikaiḥ

6.6.44

प्रहस्य तान् आह नृपः स खाण्डिक्यो महामतिः । स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम्

prahasya tān āha nṛpaḥ sa khāṇḍikyo mahāmatiḥ / svalpakālaṃ mahīrājyaṃ mādṛśaiḥ prārthyate katham

6.6.45

एवम् एतद् भवन्तो ऽत्र अर्थसाधनमन्त्रिणः । परमार्थः कथं को ऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः

evam etad bhavanto 'tra arthasādhanamantriṇaḥ / paramārthaḥ kathaṃ ko 'tra yūyaṃ nātra vicakṣaṇāḥ

6.6.46

इत्य् उक्त्वा समुपेत्यैनं स तु केशिध्वजं नृपम् । उवाच किम् अवश्यं त्वं ददासि गुरुदक्षिणाम्

ity uktvā samupetyainaṃ sa tu keśidhvajaṃ nṛpam / uvāca kim avaśyaṃ tvaṃ dadāsi gurudakṣiṇām

6.6.47

बाढम् इत्य् एव तेनोक्तः खाण्डिक्यस् तम् अथाब्रवीत् । भवान् अध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः

bāḍham ity eva tenoktaḥ khāṇḍikyas tam athābravīt / bhavān adhyātmavijñānaparamārthavicakṣaṇaḥ

6.6.48

यदि चेद् दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः । तत् क्लेशप्रशमायालं यत् कर्म तद् उदीरय

yadi ced dīyate mahyaṃ bhavatā guruniṣkrayaḥ / tat kleśapraśamāyālaṃ yat karma tad udīraya

6.6.49